Friday, April 4, 2014

Хүний хэмжээсийн язгуур чанар: Бөөмлөг үү, Долгиоллог уу?

Хүний хэмжээсийн язгуур чанар: Бөөмлөг үү, Долгиоллог уу?

Хүн мах, яснаас бүтсэн дан ганц биологийн оршихуй төдий биш. Тэр биологи төдийгүй оюун ухаантай оршихуй болох нь шинжлэх ухааны олон чиглэлийн судалгаагаар тогтоогдсон. Өөрөөр хэлбэл, “хүн физиклэг, оюунлаг гэсэн 2 хэмжээстэй оршихуй” гэдэг ньнийтээрээ хүлээн зөвшөөрөгдсөн ойлголт болжээ. Гэвч хүнийг танихад дээрх хоёр хэмжээс хангалттай юу гэсэн асуулт зүй ёсоор урган гардаг.

Энэ асуултад одоо хүртэл нэг мөр хариулаагүй байна. Гэвч олон соёлын олон сургааль номлолд хүнийг гурван хэмжээстэйгээр авч үзэж ирсэн. Дорно дахины соёл иргэншилд “хүнийг бие, хэл, сэтгэл бүхийтэн”[1] гэж үздэг байхад өрнийхөд “түүнийг бие, оюун, спирит[2]бүхий оршихуй”[3] гэж үзэх нь түгээмэл. Дорнын ч, өрнийн ч ухаарал дор хүнийг ийнхүү гурван хэмжээстэйгээр үзэж ирсэн нь нэн сонирхолтой.

Дорнын ч, өрнийн ч соёл, иргэншилд хүнийг тодорхойлоход түгээмэл хэрэглэгдэж ирсэн түүний гурав дахь хэмжээсийг язгуур чанар, агуулгаар нь “материаллаг ч бус, оюунлаг ч бус” хэмээн илэрхийлж болно. Агуулга нь ийнхүү илэрхийлэгдэх хүний гурав дахь хэмжээсийг1984 оны 5 дугаар сард Дэлхийн Эрүүл Мэндийн 37 дугаар чуулганаас Дэлхийн Эрүүл Мэндийн байгууллагын гишүүн орнуудад хандаж эрүүл мэндийн стратеги боловсруулах чиглэлээр гаргасан “WHA37.13“ тоот шийдвэрээр “эрүүл мэнд” гэсэн ухагдахууны хүрээнд дэлхий нийтээр анх удаа хүлээн зөвшөөрсөн байна.

Энэхүү шийдвэрт “эрүүл байна гэдэг нь “өвчин үгүй” гэсэн төдий биш, харин физик, оюун, нийгмийн бүхэллэг оршихуй болохын хувьд бүхэлдээ эрүүл байхыг хэлнэ...” гээд “хүнийг эрүүл” гэдгийг тодорхойлоход биологи, оюуны хэмжээс төдийгүй спиритлэг хэмжээсийг оруулж тооцохыг зөвлөсөн байна[4].

Энэхүү түүхэн шийдвэрт хүрэх урт хэлэлцүүлэгийн явцад материалист, позитивист сэтгэлгээ давамгайлж байдаг Франц улсын төлөөлөл Андре Малракс “ирэх зуун спиричиул зуун байна. Эсвэл юу ч үгүй зуун болно” гэж хэлсэн нь нэн сонирхолтой.

Хүний физик хэмжээсийн утга, агуулгыг тээгч бие бүхэлдээ долгион баригч, мөн долгион үйлдвэрлэгч юм. Хүний тархи нь цахилгаан соронзон эрчим ялгаруулж ажилладаг цахилгаан-химийн эрхтэн юм. Түүнээс бета (13 -15 герц), альфа[5](8-12герц),тетта(4-8 герц), дельта(0.5-4герц) долгионыг ялгаруулдаг (График 1; Хүснэгт 2)[6].

График 1: Хүний долгионы төлөв

Хүснэгт 2: Хүний долгионы давтамж

№	Долгионы төрөл	Герцийн хэмжээ	Долгион үүсэх үеийн тархины үндсэн үйл ажиллагаа
1.	бета	13 -15	логик бодол, анализ, оюуны бусад үйлдэл
2.	альфа	8-12	бясалгах, амрах
3.	тетта	4-8	гүн бясалгах, амьдралыг дүрслэн зураглах
4.	дельта	0.5-4	гүн нойрсох, амрах
5.	мю	8–13
6.	гамма	25–100

Гүйцэтгэж байгаа тухайн үйлдлээс хамаарч хүний долгионы төлөв өөрчлөгдөнө. Тухайлбал, анхаарал төвлөрөх, бясалгал хийх үед хүний долгионы герц дараах байдлаар өөрчлөгддөгбайна[7]

Хүснэгт 3: Төвлөрлийн үеийн хүний долгионы төлөв

№	Долгионы төрөл	Герцийн Хэмжээ
7.	бета	13 -30
8.	альфа	7-13
9.	тетта	4-7
10.	дельта	1.5-4

Иймд ялгарах долгионы төрлөөр нь хүний тухайн төлвийг бета;альфа;тетта; дельта гэж нэрлэн ярьж болох нь эндээс харагдаж байна.

Хүний оюунлаг хэмжээсийн утга, агуулгыг тээгч бодол, санаа, ухамсар, эргэцүүлэл, сэтгэлгээ, эмоци нь долгион[8] юм. Учир нь тэр тархины эсүүдийн хэлбэлзэл, түүнээс үүдсэн цахилгаан соронзон орон, тэдгээрийн харилцан үйлчлэлийн үр дүн юм.

“Материаллаг ч бус, оюунлаг ч бус” гэж илэрхийлэгдэх хүний гурав дахь хэмжээсийн язгуур мөн чанарт “гэрэл, аялгуу, үг…“-ээр дөхнө, мэдэрнэ” гэсэн түгээмэл итгэл, ойлголт олон соёлд байдаг. Энэ нь ч “бараг үхэх” үзэгдлийг энэ цагийн шинжлэх ухаанч судалгаагаар нотлогдож байна[9].

Дан бие, дан оюунаар гэгээрэлд хүрэхгүй,харин хүний гурван хэмжээсийг илэрхийлэгч язгуур чанарынбүхэлжсэн дэвшил, хөгжлөөр л хүрнэ. Хүний хөгжлийн энэ төлвийг “гэгээрэл[10]”, энэ төлөвт хүрсэн хүнийг “гэгээнтэн” гэж ярьдаг. Энд дурдагдсан “гэгээрэл, гэгээнтэн” гэсэн үг, хэллэгийн язгуурт “гэрэл, гэгээ” байна. Квант физикт “гэрэл бөөмлөг ч, бас долгиоллог ч чанартай” болох нь нотлогдсон. Иймд хүний гурав дахь хэмжээс мөн л долгион.

Хүний гурван хэмжээсийн мөн чанарыг оруулж тооцсон хүмүүн бол “бүхэл хүн” юм. Бүхэл хүний уг язгуур нь долгион. Энэхүү таамаглал, дүгнэлт нь квант физикийн “матери бөөмлөг, бас долгионлог”[11] гэсэн алдарт постулаттай утга санаа нэг.

Ц.Лувсандорж, Ж.Баярсайхан

2014 оны 3 дугаар сарын 27-ны өдөр

[1]72 дугаар дурдсан эх сурвалжтай

[2]Спирит-spirit

[3]Kenneth E. Hagin(1994), Man on three dimensions: Volume I of the Spirit, Soul, and Body Series,

[4]Hoyman, H. S. (1966), the Spiritual dimension of man’s health in today’s world, Journal of school Health, 36:52-63 doi: 10.1111/j.1746-1561.1966

[5]Альфа-аlpha. Герман Улсын эрдэмтэн, мэдрэл судлаач Ханс Бергер (Hans Berger) энэхүү долгионыг анх нээсэн тул Бергерийн долгион гэж нэрлэх явдал бий.

[6]Pivik R. T., Harman K. (1995). A Reconceptualization of EEG alpha activity as an index of arousal during sleep: all alpha activity is not equal, Journal of Sleep Research. 4(3):131-137; Germanowicz D, Lumertz MS, Martinez D, Margarites AF (2006). "Sleep disordered breathing concomitant with fibromyalgia syndrome". J Bras Pneumol32 (4): 333–8; "Brain Wave Patterns Can Predict Blunders, New Study Finds". UC Davis News and Information. University of California, Davis campus. 23 March 2009; http://www.straightdope.com;Brazier, M. A. B. (1970), The Electrical Activity of the Nervous System, London: Pitman; John A. Gowan(2010)The Information pathway (revised Aug., 2010)

[7]Meditation found to increase brain size,PhysOrg - January 31, 2006 in http://www.google.com

[8]Tan Le (2010): A headset that reads your brainwaves, video lecture by TEDGlobal 2010, http://www.ted.com/speakers/tan_le.html

[9]Ц.Лувсандорж (2013), Та мөнх, академик ессэ, http://undesniibolovsrol.blogspot.com; “Үндэсний мэдээ” сонин

[10]гэгээрэл-enlightenment, enlightment=en+light+ment, light- гэрэ

[11]John D. Norton, the Quantum Theory of Waves and Particles, Department of History and Philosophy of ScienceUniversity of Pittsburgh

Monday, March 3, 2014

Довжих дон

Довжих дон энд тэндгүй амилах нээ, энэ улсад. Жижгүүд ч түүгээр бүр амархан өвчлөх шинжтэй. Тэд довжин донтсоор усан хүн, мөсөн хүн, галан хүн, шороон хүн, буруу хүн, зөв хүн гэгчийг хүртэл амиллуулах тэр. Довжих донгоор хийн хүн ингэж их бүтээгээд ирвэл төв монгол хийн монгол болж мэдэх нь дээ ер нь.

Усан хүн довжих донгоор амилахад буруу, зөв гэгдэх хэнд ч болов хүйтэн, ер нь тэгээд мөсжүүлэх мөсөн хүн хэрэгтэй. Мөс л болгож хөлдөөж орхихгүй л бол ус үерлээд, үймүүлээд, шалбаагтуулаад ерөөсөө амраахгүй л дээ. Тэгэхээр энэ довжилтоор бас мөсөн гэгч хүн амиллаад ирэх нь. Гэвч мөсжүүлэлтийг хэтрүүлж үл болох. Мөсжихөд амьдрал үгүйрнэ шүү дээ.

Мөсөн хүний мөсжүүлэх хүйтэн авирыг барихад буруу, зөв гэгдэх хэнд ч болов халуун, ер тэгээд хайлуулах галан хүн хэрэгтэй. Галаар мөсний хэрэгтэй хэсгийг нь хайлуулж урсгахгүй бол дан мөсжилт тэсвэрлэшгүй хүйтэн, нэн бэрх. Тэгэхээр энэ довжилтоор бас л галан хүн гэгч амиллах нь л даа. Гэвч галжилтийг бас хэтрүүлж үл болох. Ганжихад амьдрал хоосорно шүү дээ.

Галан хүний галдах хөөрлийг дарахад буруу, зөв гэгдэх хэнд ч болов шороон хүн хэрэгтэй. Бүр хар байсан ч яахав. Хар шороогоор галжилтийн хэрэггүй хэсгийг бөхөөж унтраахгүй бол дан галжилт их халуун, нэн хэцүү.Гэвч хар шороожилтыг бас хэтрүүлж үл болох. Тоосжиход амьдрал хүндэрнэ шүү дээ.

Шороон хүний тоосжуулах хийрхлийг дарахад зөв, буруу гэгдэх хэнд ч болов өөр нэгэн “хэн” хүн мэдээж хэрэгтэй. Довжиж байгаа юм чинь. Тэгэхээр хэн гэгчийг бүтээе дээ байз, одоо.

Довжих дон энд тэндгүй энэ мэтээр элдэв хийн хүн бүтээлгэсээр эцэстээ төв монголыг галзуу монгол, баян монголыг гуйланчин монгол болгож мэдэх нээ. Довжих энэ дон ер нь тэр жижгүүдээр л дуусаг харин Монголоор бус.

Ц.Лувсандорж

2014 оны 3 дугаар сарын 4-ны өдөр

Saturday, March 1, 2014

МАТЕМАТИКИЙН БОЛОВСРОЛ: ХЭЛБЭРДЭХ ҮҮ, ХЭРЭГЛЭХ ҮҮ?

Ц.Лувсандорж

Утга үгүйрч, агуулга алдагдахад хэлбэрдэлт ихэснэ. Хэт хэлбэрдэлт үнэ цэнийг үнэгүйдүүлж, бодит үнэнг гажуудуулж, хөөрсөн хийрхэл, хоосон цэцэрхийллийг цэцэглүүлдэг. Үнэндээ түүнд бодит хэрэглээ огт байдаггүй, харин их үрэлгэнэ, бас хорон.

Боловсролын бодлого үндэсний шинжээ алдан харьжих хийрхлээр хий л хэлбэрдэн хийрхэж, хийрхэж хэлбэрдэхэд үйл нь ч, үр нь ч хэлбэрдэлт л төдий болдог. Ингэх цагт боловсролын салбар хэрэглээ ч үгүй, үнэ цэнэ үгүй үрэлгэн, бас хорон нэгэн салбай болж үлддэг нь түүхэн жам, түүхэн жим.

Гэвч “боловсрол соёл, тийм учраас агуулга нь үндэснийх” гэсэн итгэл; хүнийшсэн бус харин өөриймссөн сэтгэл; чинхүү хичээсэн тасралтгүй зүтгэл; “ходоод оо бус хотол оо” гэсэн бодлогоор боловсролыг хэлбэрдэлт бус харин хэрэглээ, хөгжлийн салбар болгодог арга зам бас бий.

Математикийн боловсролыг хэлбэрдэн хэлбэрдсээр хөгжлийн саад салбай болгох уу, аль эсвэл, түүнийг хэрэглэн хэрэглэсээр хөгжлийн түлхэц салбар болгох уу?

Математикийн боловсрол харьжих хийрхлээр өдөөгдөн өдөөгдсөөр байвал хэлбэрдэлтэд нэрвэгдэж хөгжлийн саад салбай болж ард хоцорно. Харин үндэсний соёлд хөрсжин төлжсөөр байвал хэрэглээ түгээж хөгжлийн түлхэц салбар болон урд явна.

Нэг. Боловсрол соёл, тэгэхээр бодлого

Боловсрол гэж хүн бүр ярих эрхтэй, бас хэрэгтэй ч, харин яг юуны тухай ярьж байгааг нь нэг мөр тодорхойлон хэлэх гэвэл нэн амаргүй аж. Тийм учраас, боловсролын олон тодорхойлолт, түүнд хандах янз бүрийн хандлага зэрэгцэн оршсоор.Тэдгээр дотроос ном судрын хуудаснаа дараах гурван тодорхойлолт, хандлага тараалдах нь нэн түгээмэл.

Маш хялбаршуулан хэлбэл, боловсрол гэдэг хойч үедээ хүргэх туршлага, бас түүнийг өвлүүлэх үйл явц. Боловсролыг ингэж үзэхийг консерватив хандлага гэнэ.

Мөн боловсролыг хойч үеээ өөрчлөлтөд бэлтгэх үйл явц хэмээн үзэж бас болно. Үүнийг харин либераль хандлага гэж ярих нь олонтой.

Үүний чацуу боловсролыг ирээдүйн өгөөжийн төлөөх өнөөдрийн хөрөнгө оруулалт хэмээн эдийн засгийн үүднээс харах явдал ч бас бий.

Боловсролын эдгээр түгээмэл тодорхойлолтуудыг задлан шинжилснээр, тухайн үндэстний боловсрол гэдэг, мөн чанараараа, хойч үедээ хүргэх үндэсний соёлын тодорхой хэсэг, бас түүнийг өвлүүлэх үйл явц хэмээн үзэж, тодорхойлж болно. Боловсрол ингэж үндэсний соёл болдог. Тэгэхээр тэр бодлого юм.

Аливаа үндэстний соёлыг сайн, муу хэмээн харьцуулан үзэж болдоггүйн нэгэн адил боловсролыг бас тэгэж болдоггүй. Ийм ч учраас, олон улсын боловсрол, боловсролын чанарын олон улсын харьцуулалт, боловсролын олон улсын стандарт, суралцагчдын сурлагын амжилтын олон улсын харьцуулсан судалгаа, Монголын Америк сургууль, олон улсын боловсролын европын стандарт, олон улсын боловсролын Кэмбрижийн стандарт зэрэг үг, хэллэг бодит утга тээдэггүй учраас үндэсний түвшинд учир зүйн үндэслэлтэйгээр хэрэглэгдэх боломж огт байдаггүй.

Харин тухайн үндэсний соёл, боловсролын үнэ цэнийг үл ойшоон, “олон улсын” гэсэн тодотголтой, хуурмаг утгатай эдгээр үг хэллэгийг хүчээр хэрэглэж, хэрэгжүүлж ирсэн тохиолдол түүхэнд бас цөөнгүй. Энэ мэт үг хэллэг, үзэл суртлыг тэгэж хүчээр, хуурмагаар хэрэглэсний дүнд л нэг үндэстний соёлыг нөгөө үндэстнийхээс муугаар, муухайгаар харагдуулж, эцэст орхигдуулдаг. Ингэж нэгэн үндэсний соёлыг аажимд нь үнэ цэнэгүй болгон орхигдуулах, цаашид бүр байхгүй болгох энэ үйл явцыг л соёлын колончлол, хэлний колончлол, сэтгэлгээний колончлол хэмээн ярьдаг. Үүнийг боловсролын увайгүй бодлого, урвагч бодлоготноор дамжуулж хэрэгжүүлсэн гашуун туршлага энд, тэнд, гадаад, дотоодгүй л элбэг таарах.

Боловсролын бодлого язгуур чанараараа, харьжин хөөрөх, харьцуулж хийрхэх хийрхэл бус харин соёл, хэл, сэтгэлгээний үндэсний дархлааг бий болгон бат бэхжүүлэх, улмаар өөрийн үйлсээрээ өрөөлөөс ялгаран ижилсэж, ижилсэн ялгаран хүн төрөлхтний соёл иргэншлэлд өвөрмөц хувь нэмэр оруулах, мөн ая тухтайхан аж төрж улс үндэстнээ олигтойхон авч явахад хойч үеээ бэлтгэхэд л чиглэгддэг. Түүнээс өөр юунд чиглэгдэж үл болно, тэр.

Хоёр. Хаа байна, тэр, математик боловсролын бодлого

Математик универсал соёл, соёлын универсал. Гэвч математик боловсрол болоход тэр универсал чанараасаа илүү үндэсний шинжтэй. Математикийн боловсролын энэхүү үндэсний шинж нь тухайн улсын соёл, үнэт зүйл, итгэл үнэмшил, эдийн засгийн чадавхи, уламжлалаар илэрнэ. Ийм ч учраас математик боловсролын бодлого нь эв ижилхэн хоёр улс, хоёр үндэстэн үгүй.

Зорилготой үйл бүхэн бодлого. Иймд математик боловсрол зорилготой л байвал тэр бодлоготой байх нь. “Хаа байна, тэр, математикийн боловсролын бодлого” гэсэн асуулт иймд “Хаа байна,тэр математик боловсролын зорилго” гэсэн хэллэгтэй утга санаа нэг болох нээ.

Хаа байна,тэр математик боловсролын зорилго. Математикийн боловсролын зорилгын илэрхийллийн эрлээс харахад түүнийг албан ёсоор тогтоож тодорхойлсон хүчин төгөлдөр томьёолол одоогоор лав алга.

2003 оноос батлагдаж 2008 он хүртэл албан ёсоор хэрэгжсэн “Математикийн боловсролын стандарт”-д математикийн боловсролын зорилгыг тов тодорхой тогтоож тодорхойлжээ. Гэвч энэ стандартын хүчинтэй байх аль хэдийн 2008 дууссан тул түүгээр илэрхийлсэн математик боловсролын зорилго ч хүчин төгөлдөр бус болж, утгаа алджээ.

Хаа ч алга, тэр, математик боловсролын зорилго. Зорилго үгүй бол бодлого үгүй. Бодлого үгүй бол зорилго үгүй. Бодлого ч үгүй, зорилго ч үгүй болоход хэрэглээ бус харин хэлбэрдэлт хаа сайгүй амилдаг жам ёс.

Гурав: Хэлбэрдсэн үү, Хэрэглэсэн үү

Математик боловсрол хэрэглээ бус харин хэлбэрдэлт байсаар ирсэн байх магадлал их өндөр байна, энэ улсад. Учир нь энд тогтоосон зорилго ч, томьёолсон бодлого ч алга. Харин энд тэндгүй хэлбэрдэлт, хар л элбэг байна.

Бодлого ч үгүй, зорилго ч үгүй болоход математикийн боловсролынх гэх бүхэн амархан хэлбэрдэлт болчихийм.

Сурах бичиг зүгээр л хэлбэрдэлт болж дур дураараа дургих бичиг, мурих бичиг болж байна. Ингэж дургисан сурах бичигт мурийсэн хар их элбэг байна.

“Энгийн өгүүлбэр ч үзэж амжаагүй хүүхдийн математикийн сурах бичгийг хавсарсан нийлмэл өгүүлбэрээр бичиж тохуурхах нь хээв хэвийн хэлбэрдэлт. Агуулга нь “..тэмээ ямаа хоёр нийлэхээр хэд бэ; хүүхэд 1 секундэд 16 метр гүйнэ ...” гэх мэт эрүүл хүнд л лав л амар ойлгогдохгүй “эрүүл бус” өгүүлбэрээр дүүрч, арга зүй нь алийгаа алдсан байх нь бас хээв хэвийн хэлбэрдэлт. Бүр сүүлдээ дор хаяж 2 жил гаруй хол хугацаанд боловсруулж бүтээдэг сурах бичгийг 2 сард багтаан бичүүлж хайран хөрөнгийг яйран цацаж хэлбэрдэнэ, энд. Сурах бичиг үнэндээ бүхэлдээ хэлбэрдэлтэд бүрэн нэрвэгдсэн.

Математикийн сургалтын хөтөлбөрийг харьжуулж хэлбэрдэнэ.

“Тэмээг ямаа уу” гэсэн шиг “Кембрижийн хөтөлбөрийг монголынх уу” туршиж хэлбэрдэнэ. Түүнийгээ хэрэгжүүлэхийг тулд “олон улсын хөтөлбөрийн сургалттай сургууль” гэгчийг бий болгож хуульчилж хэлбэрдэнэ. Монгол зон олны хөрөнгөөр Англи улс, ер нь гадаад улсын их сургуульд оюутан бэлтгэж хорон хэлбэрдэнэ. Математикийн сургалтын хөтөлбөр ингэж хачин харьжиж алийгаа алдан хоржин хэлбэрдэлтэнд бүхэлдээ өртсөн.

Математикийн хичээлийг “мангас” болгож хэлбэрдэнэ.

“Хүүхэд бүр ялгаатайг умардаж, хүн бүр яг адил” гэж гөжин, хичээлийг дан ганц бүлгийн сургалт болгон хуаранжиж хэлбэрдэнэ. Хүүхдийг урмаар өндийлгөх бус харин дарамтаар айлган хэлбэрдэх арга зүйг мандуулж хэлбэрдэнэ. Хичээлийг “хурдан морины уралдаан” мэт андуурч багшийн уралдуулж хэлбэрдэнэ. Тэднийг бүр шагналын донтон болтол нь шагнан хорлож, хорлон шагнаж ядууруулж хэлбэрдэнэ. Хичээл үндсэндээ хийрхлийн хэлбэрдэлтэнд ингэж бүрэн өртсөн.

Математикийн багш болох хүүхдийн чинхүү хүслийг элсэлтийн шалгалтын мөнгө, оноо болгож хэлбэрдэнэ.

Хүүхдийн математикийн багш болох чин хүслийг элсэлтийн нэгдсэн шалгалтын нэгдсэн мөнгө хүүлэлтээр хясал болгож хэлбэрдэнэ. Их дээд сургуулийн оюутан элсүүлэх эрхийг булаан авч тэдний академик эрх чөлөө, ер нь акадетик соёлыг улиндаа гишгэж мөнгөнд улаарч хэлбэрдэнэ. Элсэлт үндсэндээ мөнгөнд улайрсан хэлбэрдэлтэнд бүрэн ингэж нэрвэгдсэн.

“Жендерийн тэгш байдал” гэсэн хөөрөл, багшийг ядууруулж ард болгох хорон бодлогоор математикийг багшлах боловсон хүчний хүйсийн харьцааг эрс алдагдуулж эмжүүлж хэлбэрдэнэ.

Багшийг ядууруулж эр хүнийг энэ нандин албанаас зорилготойгоор холдуулж хэлбэржинэ. Дүнд нь 10 багшийн 9-ийг эмэгтэй, багш болох 40 оюутны 1-ийг эрэгтэй болгон хорлож хэлбэрдэнэ.

Бодлого ч үгүй, зорилго ч үгүй байхад математик боловсролынх гэх бүхэн хэлбэрдэлтэд өртөн нэрвэгдсээр л байна. Гагцхүү зорилго тогтоогдож бодлого тогтвортой хэрэгжих тэр цагаас математикийн боловсролынх гэх бүхэн хэлбэрдэлтээс нэг салж бодит хэрэглээ болон бүтэн хөгжлийг авчирч урагшилна.

2О14 оны 2 дугаар сарын 27-ны өдөр

Thursday, February 13, 2014

МАТЕМАТИКИЙН БАГШ: ГАЙХАМ УУ, АЙМШИГ УУ?

Мэргэжил бүхэн сайхан. Тэдгээр дотроос багш бүр сайхан, математикийн багш гайхам сайхан. Угтаа ийм л гайхам сайхан мэргэжлийг муутган муруйлгасаар гамшиг, аймшиг болгох нь амьдралд ч, танхимд ч, ер нь энд, тэндгүй л түгээмэл байх.

Сэтгэл дутаж, зүтгэл дундран, хайр үгүйрч хар элбэгшихэд сайхан ингэж амархаан муухай; гайхам тэгэж хялбархаан аймшиг болно. Хүний доройтол гайхам мэргэжлийг аймшиг болгон ийнхүү хувиргана.

Доройтлын хувьсагчийн дорд утгыг хайрынхаар солиход муухай сайханд, муу сайнд, аймшиг гайхамшигт хоромхонд шилжиж сайн сайнтай ижилсэнэ. Ингэх цагт математикийн багш хуурмаг аймшигт авираа бус харин үнэн гайхамшигт чанараа чин илэрхийлж оршино.

Математикийн багш гайхам сайхан

Юуг чадахгүй бэ? Энэ асуултад элдэв элдвээр л элдэвлэж элбэгхээн хөөрнө. Гэлээ ч математикчийн хариулт магад ийм л байх: “Математикийг л зааж чадахгүй. Бусдыг нь сайн хийнэ. Учир нь би математикаар хичээллэсэн”

“Хүмүүний энэ хорвоод надад чадахгүй зүйл үгүй” гэж итгэл төгс хэлэх ганц л бүл бий. Математикийн багш. Учир нь тэр математикийн ч гайхам, бас багшийн ч гайхмыг өөртөө шингээсэн. Математикийн багш ийм л сайхан гайхам, гайхам сайхан мэргэжил.

Математик гайхам

Математик бодох, сэтгэх ухаан. Ийм ч учраас тэр бас бодол, сэтгэлгээгээр өөрийгөө илэрхийлэх урлаг. Энэ ухаан, тэр урлагт суралцахад угтаа бодох, сэтгэхээс өөр юу ч хэрэггүй. Тэр иймд хийсвэр бодит ухаан, бодит хийсвэр урлаг. Гайхам.

Бодож сэтгэснээр оюун хөгжинө. Оюунд харсныг нүдэнд харна. Нүдэнд харагдах, эс харагдах бүхэн математикт ил харагдана. Бодит оршиж буй бүхэн угтаа математик, гэвч математик оршихуй тэр бүр баригдаж, харагдах нь албагүй. Өнгөрсөн, одоо, ирээдүйн оршихуй иймд математик хэлбэр. Тэр иймд орших эс оршихуй, эс орших оршихуй.

Бодож сэтгэснээр учирлаж үндэслэнэ. Үндэслэж учирласнаар ухааруулж дөнгөнө. Хүрэлцээтэй үндэслэл бодит үнэн, үнэн бодит. Математик бодит үнэнийг бүтээнэ, үнэн бодитойг хүүрнэнэ. Тэр иймд үнэн шударга, шударга үнэн.

Бодож сэтгэснээр таньж мэднэ. Таньж мэдснээр мэдэхгүйг нимгэлж мэдснийг нэмнэ. Мунхаглалаас ангижирч, сэрж сэхээрнэ. Математик загварчилж шинжилнэ, шинжилж загварчилна. Энэ нь мунхаглалаас ангижрах универсал зам, сэхээрэлд хүрэх универсал арга. Тэр иймд шинжих ухааны “хаан”, “хаан” шинжлэх ухаан.

Бодож сэтгэснээр илэрхийлж хэлнэ. Хэлж илэрхийлснээр харьцаж нийгэмшинэ, нийгэмжиж харьцана. Математик харьцаж нийгэмжих, нийгэмжиж харьцах универсал. Тэр иймд хэлний универсал, универсал хэл.

Бодож сэтгэснээр иргэншиж соёлжино. Соёлжин иргэншснээр дэвшиж хөгжинө, хөгжиж дэвшинэ. Математик хөгжил дэвшил, дэвшил хөгжлийн универсал. Тэр иймд универсал соёл, соёлын универсал.

Бодох, сэтгэхэд хязгаар ч үгүй, хил ч үгүй. Хязгааргүйд бодож, хилгүй сэтгэхэд шунал үгүй. Шунал үгүйд хүсэл үгүй. Хүсэл үгүйд зовлон үгүй. Математик зовлонгүй, шуналгүй, хүсэлгүй, хилгүй, хязгааргүйд бодож сэтгүүлсээр, сэтгэж бодуулсаар өөрийг нь таниулж хорвоо ухааруулах энгүй ухаан, эгэлгүй урлаг. Тэр иймд ханасан сэтгэлгээ, сэтгэлгээний ханамж. Гайхам.

Багш гайхам

Багш мэргэжилд олон эрдэм багтана. Тэр шинжлэх ухаанч, аргач, илтгэгч, соён гэгээрүүлэгч. Гайхам.

Багш шинжлэх ухааны нэгэн салбараар хичээллэсэн мэргэжсэн шинжлэх ухаанч. Математикийн багш математикч. Тэр математикч төдийгүй бас математикийг бусдад заах арга ухааныг эзэмшсэн арга зүйч. Тэр математикийн хичээл, сургалт, боловсролын бодлого, үйл ажиллагааг гардан хэрэгжүүлэгч, харьцагч, илтгэгч. Хамгийн гол нь тэр хүнийг ч, нийгмийг ч мунхаглалаас ангижруулах эрдэм ном, хайр энэрэл, соёл иргэншилд хөтлөх соён гэгээрүүлэгч.

Нийгмийг соёл иргэншилд хөтлөгч, хүнийг эрдэм номд сургагч багш өөрийгөө гэхээсээ өрөөлийг гэж зүтгэгч. Ийм мэргэжилд нартад ердөө л гагц. Тэр нь багш. Багш нартад ганцхан гайхам мэргэжил.

Математикийн багш математикийн ч гайхам, багшийн ч гайхам шинжийг өөртөө цогцуулсан гайхам сайхан мэргэжил. Тэр эмчид учир шалтгааны сайн зөвлөгч. Тэр хуульчдад цоорхойгүй хуулийн хийх аргачлалыг номлогч. Тэр түүхчдэд хүрэлцээтэй үндэслэлийг заагч. Тэр гоо сайханчдад алтан харьцаа, тэгш хэмийг ухааруулагч. Тэр хөөрсөн, хоосон илтгэгчдэд утгатай нь оршдогийг л тайлбарлагч. Тэр эдийн засагчдад загварчлалын багш.Тэр судлаачдад хамаарал тогтоох аргыг хэлэгч, тезис томьёологч. Тэр барилгачинд орон зай, ур хийцийн зөвлөгч. Тэр жолоочдод хөдөлгөөн, хурд, орон зайн баримжааг мэдрүүлэгч. Тэр компанид шийдэл хийгч “толгой” менежер. Тэр төрд шийдвэр үндэслэгч, асуудал шийдвэрлэгч, номлол боловсруулагч. Тэр мэтгэлзээнд үндэслэл дэвшүүлэгч, зөрчил харагч. Тэр хүүхдэд туслагч, тоо бодогч. Тэр үнэнийн ч , хуурмагийн ч нь хээв нэг хэлэгч үнэн шударгач, шударга үнэнч. Хүмүүний хорвоод түүнд хийж үл чадах зүйл үгүй. Гайхам математикийн сайхан мэргэжил математикийн багш.

Математикийн багш аймшиг

“Тоонд толгой эргэнэ. Математик мангас хичээл. Математикийн багш аймшиг...” гэх үг хэллэг эдүгээ цагийн монгол хэлэнд бүр хэлц үг болох нээ. Гайхам математикийг яагаад мангас гэв. Гайхам математикийн сайхан багшийг юунд аймшиг гэв. Тоонд яагаад толгой эргэв ээ.

Математикийн багшийн нэр хүнд ингэж аймшиг болтлоо дордоход нөлөөлсөн хүчин зүйл их олоон. Боловсролын буруу бодлого, муруй үйл; багшийн эм жендерчлэл, боловсролыг мөнгө хүүлэх хэрэгсэл болгож түүнийг урагшуулах бус ард хоцроох эрх мэдэлтний увайгүй үйлдэл, багшийн эдийн болон оюуны ядуурал, хүүхдийн биеийн болон оюуны хямрал, хомсдол, эрсийн доройтол, эмсийн завхрал, баардалт, архидалт, тамхидалт зэрэг олон хүчин зүйл математикийн багшийг аймшиг гэж хочлуулахад сөргөөр мэдээж нөлөөлсөн.

Ийм сөрөг нөлөөлөлтэй хүчин зүйлсийн дотроос сэтгэл дутах, зүтгэл дундрах, хайр үгүйрэх гэсэн утгатай “багшийн доройтол” хувьсагч хамгийн хорлолтой нь.

Сэтгэл дутахад математикийн багшийн гайхамшиг нь амархаан аймшиг болдог. Учир нь сэтгэл дутахад мэдлэг, чадвар, чадамж огт үгүй мэт болж математик гайхам биш гай, багш сайхан биш муухай харагдана. Ингэх эгшинд математикийн хичээл таньж мэдэхийн баяр баясгалан биш харин дарамт, гуниг, ер нь тэгээд л аймшиг болоод ирнэ.

Зүтгэл дундрахад математикийн багшийн гайхамшиг нь бас хялбархаан аймшиг болно. Учир нь амжилт, ахиц тасралтгүй зүтгэлээр ирдэг, харин дундарснаар нь биш. Амжилт, ахицаа мэдрэхгүй “толгой” тоонд эргэх нь мэдээж. Түүнийг тэр тэгэхээр “толгой дүнхүүрүүлэгч” гэж хочлох нь жам.

Хайр үгүйрэхэд математикийн багшийн гайхамшиг нь хоромхон зуурт хар болно. Учир нь хайр үгүйрэхэд халамж ч үгүй, харьцаа ч үгүй, харин хар л элбэгшинэ. Хайр биш хар элбэгшихэд математикийн хичээл яах аргагүй л аймшиг, түгшүүр дагуулна. Түүний тэгэхээр тэр “мангасаа” гэж адаглах нь зөн.

Багш доройтоход ер нь юм юм л их дордоно. Улсаараа улсын шалгалтанд унаж дордоно. Улс орнууд олноор орж өөрийгөө шинждэг шалгалтад ганцаараа л бүтэлгүйдэж, түүнийгээ нууцалж доройтоно. Толгой нь тоонд эргэж залуус гундана. Хичээл мангас болж адаг үзэгдэнэ. Багш аймшиг гэж хочлогдоно. “Хүүхэд 1 секундэд 16 метр гүйнэ...” гэх мэт гаж, галзуу бодлого, дасгалаар дүүрч сурах бичиг хачин хог болж муруйна. Элсэлтийн шалгалт мөнгө хүүлэх хэрэгсэл болж шоглоно. Хөтөлбөр, агуулга харьжиж хүнийснэ, хүнийсэж харьжина. Бодлого, ухаан нь “харийнх дээд, өөрийнх дорд” гэх гөжүү бодол, хэвэн сэтгэлгээ төдийхэн л болж бөхнө. Туршилт мунхаг авир, мулгуу үйлээр “тэмээг ямаа, ямааг тэмээ” гэх хошин шог мэт болж бүр болино. Хайр үгүйрч, сэтгэл дутаж, зүтгэл дундран багш дордоход юм юм ингэтлээ их доройтоно. Нийтээрээ нийгэм эцэстээ их ядарч дордоно.

Эрүүл хүн математик сайн сурна. Энэ нь хоосон хийрхэл бус харин нотлогдсон үнэн. Доройтлын хувьсагчийг дэвшлийнхээр солиход л эрүүл хүн бүр энэ үнэний гэрч болж, математик гайхмаараа, математикийн багш сайхнаараа оршин хөгжиж, хөгжин оршино.

Сэтгэл дутаж, зүтгэл дундарч, хайр үгүйрэх бүрт математик мангас, математикийн багш аймшиг. Сэтгэл дүүрч, зүтгэл тэгширч, хайр бялхах бүрт математик гайхам, математикийн багш сайхан. Тэр нартад ганцхан сайхан гайхам, гайхам сайхан.

Ц.Лувсандорж

2014 оны 2 дугаар сарын 13-ны өдөр

http://undesniibolovsrol.blogspot.com/2014/02/blog-post.html