БАГШИД ӨМЧИЙГ НЬ ӨГ

БАГШИД ӨМЧИЙГ НЬ ӨГ

Өмч хувьчиллаар ямар ч өмчгүй үлдсэн нийгмийн нэг бүл бол яах аргагүй л хөөрхий багш нар юм. Өмчгүй тул  тэд одоо хөлс урсган өдрөөс өдөрт борви бөгөсхийлгүй зүтгэвч, үнэндээ цагаас цагт улам л үгүйрэн хоосорч их ядуурна. Ингэх нь өмчийн нийгмийн өмчгүйн зам.  Багшийг  ийм замаар гэлдрүүлэх нь  жам байв уу, ер нь?  Өмч хүртэх хувь тэдэнд ер нь үгүй байв уу?

            Социализмыг нурааж ардчилализмыг сэргээсэн тэр цаг гэхэд л монгол зон олон  бүгдээрээ их бичиг үсэгт тайлагдаж, үүнийхээ үрээр олууллаа хүн төрөлхтний соёл иргэншлийн нэгэн хэсэг болж чадсан байв. Тэгэхэд  бүр энэ зууны эхэнд хүртэл иргэдийн ихэнх нь их бичиг үсэгт тайлагдаагүй олон олон улс энэ дэлхийд байж л байх. Хүнээ сэхээрүүлж нийгмээ гэгээрүүлсэн түүхийн тэр нэгэн зурвасын тэр их амжилт нь  чухамдаа багш нарын их хүчин зүтгэл, чин сэтгэлээр бий болсон юм.  Үүнийг үгүйсгэж үл чадах. Учир нь энэ түүхэн баримт. Үүнийг бүр НҮБ, ЮНЕСКО гэрчилнэ.

Монгол хүн бүрийг хүмүн төрөлхтөний соёл иргэншилт иргэн болгон хөглөн хөгжүүлэхээс илүү гарах их хувь нэмэр гэж байна уу? Байхгүй. Багш нараас өөр нийгэмд ийм их хувь нэмрийг оруулсан  бүл байна уу? Байхгүй. Учир нь, нийгмийн баялагийг хүн бүтээдэг бол тэр хүнийг нь багш бүтээдэг.

 “Хувьчилагдчихсан” гэх нийгмийн баялаг бүхэнд тэгэхээр багш нэмэртэй. Нэмэртэй тул хувьтай. Хувь оруулсан тул хувиа хүртэнэ.  Бүр их хүртэх нь бүр шударга. Гэтэл бүтээсэн тэр баялагаа хувааж өмчлөхөд  харин багш л ганцаараа хувьгүй үлдсэн. Энэ шударга бус, тэгш биш. Энэ андуурсан алдаа, завхарсан завхарал.

Энэхүү алдаа завхарлаас улбаалж гурван эрдэнэсийн нэг хэмээх эрхэм багш  маань ард хоцорсон ард болсоор. Тэд бага цалингийн их хүслэнд уяатай. Тэд байрын зээлийн их барьцаанд гинжтэй. Тэд тарчиг, хомсдолын гандуу өнгө төрхөнд дасаастай.Тэд “цалин нэмэх” гэсэн хоёрхон үгэнд амархан хууртаастай. Тэдний төлөө дуугарах холбоо нь бүүр салбаастай. Тэд их өмчинд их хувьтай гэдгээ бараг л мартаастай. Тэд тэгэхээр харин их үйлсдээ л бүүр бага зүтгээстэй.

Их баялагт их хувьтай багшид өмчийг нь л буцааж өг.  Байрны барьцаанаас тэднийг чөлөөлж өмч өг. Байгалийн баялагаас илүүхэн хувьцаа олгож өмч өг. Газар олгож өмч өг. Хотын төвийн ашигтай газрын сугалаанд хамруулан ялуулж өмч өг. Багшид ер нь өмч өг. Багш өөрөө  “цалин нэмэх” гэдэгт бүү хуурт. Цаас шүү дээ. Харин өмчийн нийгэмд өмчтэй л бол. Хувиа ав, өмчөө ав.

Ц.Лувсандорж

2014 оны 9 дүгээр сарын 13-ны өдөр

  Ү

УЯАТАЙ ХАЛТАР УУРТАЙ

УЯАТАЙ ХАЛТАР УУРТАЙ

Халтар царайтыг харжээ халтартаж байх зууртаа хамагаа алдсан Халтар одоо хүслийн хясланд уяатай. Уяатай учраас ууртай.

Халтарын идэх хүслэн хяслантай.  Хүслийн энэ хясланд тэр эзнээс эзэнд шилжиж боргоно. Өглөөнөөс өглөөд зүтгэж боргоно.  Хорвоог мартан, хүслээ умартан өлсөж боргоно. Идэхийн ийм хясланд Халтарын амьдрал уяатай. Уяатай учраас  тэр гунигтай.

 Халтарын боргох хүртэл хязгаартай. Тэр  нэг эзний эсрэг боргон уяанаас нэг салавч   нөгөө эзнийд гүйж, гуйж очин уяагдах хяслантай. Ийм учраас тэр уяандаа  үнэн их  түүртэж, эзнээ нэн их үзэн ядавч  үнэндээ түүний эсрэг хэзээ ч боргож үл чадах. Халтарын боргох хэмжээ  эцэстээ идэх хүслэндээ уяатай. Уяатай учраас тэр  гаслантай.

Халтарын сонсох, гинших хүртэл хязгаартай. Тэр хааяа хааяа холын чимээ сонсож соохолзон уяанаас  нэг салан гиншивч эргээд л уяагаа эргэх хяслантай.  Ийм  учраас тэр уяанаас холдуу сонсож үл болох, уяанаас салж гиншиж үл чадах.  Халтарын сонсох, гинших хэмжээ иймд идэх хүслэндээ уяатай. Уяатай учраас тэр хяслантай.

Халтарын боргох, сонсох, гинших хүртэл нь хязгаартай, идэх хүсэл нь  хяслантай тул түүний эрх чөлөө  гинжтэй.  Гинжиндээ гинжиж, уяандаа  уурссан Халтар тэгэхээр  урдуур, хойгуур, хав ойроор гарах бүхнийг урж таслачихна уу гэмээр улам догширно. Харц нь ширүүсэж, дуу нь яахиржин, авир нь хэрцгийжинэ.  Аймаар.  Ууртай Халтар тэгэхлээр бас уяатай.

Ц.Лувсандорж

2014 оны 8 дугаар сарын  24-ний өдөр

http://undesniibolovsrol.blogspot.com/2014/08/blog-post.html

Амьдрал хайр, энэрэл

                                                       Амьдрал хайр, энэрэл

Амьдрал тэмцэл ч биш, таашаал ч биш. Харин тэр энэрэл хайр юм.

Нөхөр Дарвины онолыг мушгисны гайгаар "нэг эс тэмцсээр тэмцсээр хүн болсон" гэсэн ойлголтыг нялхаас нь сайд хүртэл бараг хүн бүрт хатуу үнэмшүүлж, эцэстээ "амьдрал тэмцэл" гэсэн хүн араатнууд дэлхийгээр дүүрч байна. Гэвч үнэндээ, Дарвины онол “амьдрал нэг эсээс, хүн сарамчингаас үүссэн” гэж огт хэлээгүй.

Хүн араатан гэдгийн талаар нэгэн профессор "Хамгийн аймшигт араатан' гэсэн тезисийг хөгжүүлж чадахаараа л баримтжуулахыг оролдсон. Түүний эл оролдлого  араатан мэт авирлах хүн нэн аюултайг нотолсон хэдий ч харин "хүн гийчэн" гэдгийг үгүйсгэж чадаагүй юм.

 
Хүн гийчэн.  Гийчэн чанараа ихэнхи хүн "мөнх бусыг мөнх" гэж мэдрэх тэр  цагтаа л олох. Гэвч тун цөөнхөн нь үүнийг энэ цагт мэдэрнэ. Тэгээд тэд үйл ээ ч,  үгээ ч, үйлсээ ч цэнэнэ, гамнана. Өөрийгөө ч, өрөөлийг ч хайрлана, энэрнэ. “Хорвоо хайр, энэрэлийн өлгий; амьдрах гэдэг тэгэхээр хайр, энэрэлд суралцах” гэдгийг мэдэрсэн болохоор тэр л дээ, тэд.

Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн үед нэг нөхөр  "амьдрал тэмцэл" гээд хийрхээд байсан. Хэлж байгаа үгийнхээ утгыг ойлгосон уу, цээжилсэн үү бүү мэд, тэмцэл гээд л хөөрөөд  байсан. Бас нэг намын дарга гэгч нөхөр "гадаа гуйлга гуйж байгаа хөөрхий хөгшид, хүүхдийг хараад бэлэнчлэх сэтгэлгээтэй, залхуу, өөдгүй энэ тэр" гээд гоочлоод л байсан. Мөн сайд гэгч нэг нөхөр “амьдрал хүчиндэгч” гэж хэлсэн гэв үү. “Амьдрал тэмцэл” гэсэн хоосон номлолын хийрхсэн итгэгчид болохоор тэр биз,тэд.

Амьдрал тэмцэл биш. Амьдрал хайр, энэрэл юм. Үнэмшихгүй бол үрээ хайрлаж буй амьтныг сайн аж. Эх малыг сайн ажигла. Бас амьтан тэжээ. Тэд хэрхэн, нөхцөлгүй хайрлаж буйг мэдрэхийг хичээ. Бүр болохгүй бол ээжийгээ сана. Хайр нь нөхцөлтэй байж уу. Тэмцэл байж уу.....

Амьдрал тэмцэл гэгчид худлаад итгэснийхээ хор гайгаар хайран амьдралаа тун зовлонтой өнгөрөөдөг. Үүрээд одох гэж байгаа юм шиг л эрх мэдэл, эд материалын төлөө өглөөнөөс өглөө хүртэл хөлсөө урсган, үнэ цэнээ алдан, аугаа хүчээ умартана элдэвлэх. Дүнд нь үлбийсэн гудамж олширч, урвайсан хүмүүс л элбэгшсэн байх.

Ц.Лувсандорж

2014 оны 7 дугаар сарын 3О-ний өдөр

ЖОРЛОНГИЙН ХУВЬСГАЛ АРИУН ҮЙЛС

ЖОРЛОНГИЙН ХУВЬСГАЛ АРИУН ҮЙЛС

Ил жорлон монголд  одоо ч хаа сайгүй л байсаар.  Нийслэл, дүүрэг,аймаг, сум, баг, сургууль, жалганд тэр л байх. Бүр амралт, зусланд ч түүгээр л дүүрсэн  байх.  Тэр амьсгалах агаар, гишгэх газар, уух ус, идэх хоолыг тань бохирдуулж, эцэстээ бүр холилдон, нийгмийн эрүүл мэндийг ч егүүтгэж байна.  Тэр  бас шинжлэх  ухаан, технологийн эрин зуунд хөл нийлүүлсэн гэх ардчилсан монголыг минь ёстой муухай харагдуулж байна. Хэлэхэд ч муухай, энэ муу “ил”-ийг бүр булшлан дарж, харин боловсон “далд”-ыг  бүтээх бодит хувьсгалыг монгол даяараараа хурдхан шиг, хийрхэхгүй шиг  бодиттой  хиймээр байна.  

Манай улсын хүн амын бараг л хагас нь нийслэлд аж төрдөг. Нийслэлчүүдийнх нь 80 гаруй хувь гэр хороолол, хашаанд амьдардаг. Аймаг, сум, баг, дов жалгаараа бараг л бүгдээрээ гэрт амьдардаг.  Нийслэлчүүдын 99 гаруй хувь  нь  “зуслан” гэх дөрвөн талаар хашигдсан, дөрвөн талдаа, нөгөө муухай  “ил” –тэй хашаанд  зусдаг. Энэ нь хийрхэл ч биш, хөөрөл ч  биш, харин бодит баримт, бодит байдал.

Энэхүү бодит байдлыг дурдангаа “хашаа бүхэн дор хаяж нэг “ил”-тэй” –гэдгийг санавал “ил”-ээс холуур иргэн монгол үнэндээ нэн цөөн болох нь тодроод ирнэ.  Тэгэхээр “ил”-ээс үүдэх нөгөө бүх л  асуудал угтаа, бараг л иргэн бүрийн асуудал тул эцэстээ ардчилсан сонгуулиар бүрдсэн ардчилсан засгийн асуудал болох нээ.  Жорлонгийн хувьсгал тэгэхээр “үнэн” ардчилсан засгийн хөтлөж манлайлж хийх хувьсгал яах аргагүй мөн бололтой.  

Жорлонгийн хувьсгалаар хийх гол зүйл нь их энгийн. Нөгөө муу муухай “ил”-ийг  булж, боловсон OO-ийг ил биш далд, гадаа биш гэртээ оруулаад ирчих  явдал.  Бас хийх арга ухаан, шийдэл нь ч элбэг, энгийн, бэлэн юм билээ.

Зусландаа нөгөө муухай  “ил” биш харин боловсон “00”-ийг бий болгож, ард хөршөө түүгээрээ сэнхрүүлж буй нэгэн эгэл эрхмээс  “ил жорлонг боловсон далд  00 болгосон ухаанаас хуваалцааж” гэхэд “Өө, ухаан гээд байх юу байв. дүү минь,  Их энгийн зүйл ш дээ” гээд ингэж хөөрч билээ.

“Ус хадгалах сав, боловсон 00-ын суултуур, жижигхэн мотор,  гүнзгий ухсан нүх байхад хангалттай.  Мотор усыг 00-д шахах, мөн гаднаас ус сорох гол үүрэгтэй. Бохир нүхэнд урсан орно. Бохирын задаргаа, уусалтыг түргэсэх химийн бодис ч бас гарчээ.  Зардал бага. Хамгийн гол нь, байгальд ээлтэй, биеэнд эрүүл юм”  

Хүсэл тэмүүлэл, сэтгэл зүтгэл байвал эрүүлийг дээдэлж байгалаа хайрласан эгэл энэ эрхмийн энэ арга ухаанаар ч  жорлонгийн хувьсгалыг монголд бүрэн хийж, монголоо үнэн гоёж болохоор байна.  

Ил “муухай”-г  булшилж  далд “боловсон”-г  түгээх жорлонгийн хувьсгалын дүнд агаар цэнгэж, хөрс цэвэршиж, ус тунгалагжиж, хүн, амьтан эрүүлжиж  байгаль, дэлхийн баясах тул тэр ариун үйлс бөлгөө. Ариун  ийм үйлсийг бүтээхэд  яарцгаая.Өрөөл бусдыг ер нь хүлээгээд яахав.

Ц.Лувсандорж

2014 оны 7 дугаар сар 23-ны өдөр

МОРИНЫ ХӨӨРХИЙ ХҮҮХЭД

МОРИНЫ ХӨӨРХИЙ ХҮҮХЭД

Бие, оюун, сэтгэлийн хөгжлийн “цэцэг” лугаа   үе хүнд бий.  Хүний энэ цэцэг үе нялх, балчир, бага, өсвөр, ер нь хүүхэд нас. Хүүхэд нас  иймд цэцэг лугаа харгүй цагаан, гэмгүй гэнэхэн, хөөр баясал,  гэгээн хайр.   Цэцэг  ертөнцийн үнэн хууль дор  боловсорч ургадаг нь байгалийн жам.  Хүүхэд  чин хайр, энэрэл халамж дор өсөж торнидог нь хүмүүний ёс.  Гэвч цэцэг лугаа хайрлам нас, хайран амь биеэ хөлсгүй ажилд хүчээр зүтгэж өнгөрөөх хөөрхий нэгэн бүл хүүхэд, хүүхэд бүл монголд байна. Энэ бүлийн царай гандмал, харц гундмал, дуу ядруун, бие давжаа. Энэ бүлд эрх үгүй, харин эзэн, ноён, ашиглаач олон;  хамгаалагч, өмгөөлөгч, халамжлагч  цөөн. Золиослогдсон ийм нэгэн хөөрхий бүл хүүхдийг ардчилсан гэх монголд морины хүүхэд гэдэг.

Морины хүүхдийн амь, бие цэнэгүй

Хурдан морь унаж холын зайнд уралдах нь хүүхэд бүү хэл, насанд хүрсэн хүнд хүртэл аминд  аюултай, биед халтай үйлдэл юм. Иймд учраас уралдааны морь унах  нь нарийн мэргэжил болдог. Амь насанд эрсдэлтэй тул энэ мэргэжил өндөр цалинтай, хууль эрх зүйн нарийн зохицуулалтай. Мориноос унаж бэртэх, амиа алдах, уралдаанд морь амжилттай давхих тохиолдолд талууд ямар үүрэг, хариуцлага хүлээх,  шагнал, бооцойгоо хэрхэн хуваахаа гэрээ,хэлэлцэлдээ  яг таг нарийн зааж өгсөн байх.

Австралид байхдаа  давжаа биетэй, дунд эргэм настай, таяг тулсан нэгэн эртэй  хөрш байлаа.  Цагийг нөхцөөж элдвийг л хөөрөх.  Нэгэн удаа “Та чинь яагаад таяг тулчих ваа” гэж асуухад тэрээр “Би уралдааны морь унагч.  Энэ ажлыг олон жил хийж байна. 2 жилийн өмнө мориноос унаж, ташаагаа гэмтээсэн. Одооноос таягтай явж эхэлж байна даа” гэв.

Тэгэхэд нь би залгуулж “Австралид эмнэлэгийн үйлчилгээ чанартай ч, их үнэтэй. Тэгэхээр та эмчилгээндээ нилээд хэдийг зарж дээ” гэж яриа өдөхөд, тэрээр “ Эмчилгээний зардал надаас гардаггүй, харин эрүүл мэндийн даатгалын сангаас төлнө.  Бас эмчлүүлж байх хугацаанд морины эзэн надад сарын цалинтай тэнцэх мөнгө төлдөг. Хамгийн гол нь мөнгө биш, харин биеэ гэмтээхгүй, амиа алдахгүй байх л хамгаас чухал  юм даа” гэж билээ.  Тэрээр мөн цааш нь “Босс (морины эзэн)-ын гол хийх зүйл бол түрүүлэх чансаатай морийг олж худалдан авах.  Үлдсэн нь багийн ажил. Багийн ажил тул амжилтын үр дүн болох шагнал, бооцойгоо  оролцоогоороо л хувааж авдаг” гэж ярихад нь би угтуулж “Унасан морь тань түрүүлсэн тохиолдолд ойролцоогоор хэдийг авах бэ” гэж сонирхоход  тэрээр  “Морь унагч шагнал, бооцойныхоо 20-30 хувийг авдаг. Бас сарын цалингаа авна. Нийлээд ирэхээр хангалттай мөнгө  ш дээ” гэж билээ.

Морь уралдуулах нь иймд соёл, уламжлал гэхээсээ илүү  ашгийн  төлөөх уралдаант үйл, бизнес юм.  Тэгэхээр тэр хүүхдийн үйл огт биш харин шийдвэртээ эзэн нь байж чадах зөвхөн насан хүрэгчдийн ажил, үйлдэл. Монголд  ч  энэ бизнес  уг чанараараа өдөр, шөнө, өвөл, зун гэлтгүй л цэцэглэн хөгжиж байна.  Энэ нь буруу биш байлгүй, мөнгөжилтийн нийгэмд.  Гэвч энэ бизнесдээ гэмгүй хүүхдийг гэмтэй ашиглаж байгаа нь л харин ёстой, гарцаагүй буруу, яах  аргагүй  монгол гажиг.

Энэ буруу үйлдэл, тэр  монгол гажгаас болж арав арваар тоологдох хүүхэд алтан амиа алдсанг, зуу зуугаар хэлэгдэх хүүхэд эрдэнэт биеэ хэмхэлснийг; мянга мянгаар дурсагдах хүүхэд өсөх насандаа морины нуруунд дээр бөмбөгдүүлж явсныхаа гай, горийг давжаарч хэмхэрсэнг биеэрээ,  хоцорч харшсан оюунаараа, гандаж гундсан сэтгэлээрээ эдэлж явааг бодит олон түүх, болсон олон явдал цагаас цагт үеэс үед гэрчилнэ.

Ардчилал, хүний эрх хэмээн айхалсан он жилүүдэд  гэхэд л мориноос унаж алтан амиа алдсан морины хүүхдийн  тоо олонд мэдэгдснээр лав л арав хол гарсан.  Мориноос унаж нуруу нугас, тархи толгой, гар хөл, шүд амаа гэмтээж биеэ хэмхэлсэн хүүхдийг  тоолоход ч тоймгүй. Дүн өвлийн тэс хүйтэнд морь уралдаж нүүрээ хөлдөөж, чихээ тасдаж, нүдээ царцаасан морины хүүхдийн гунигт тохиолдлыг тоолоход ч бэрх,  бодоход ч аймшигтай. Нялхаасаа мориных болсон  хөвүүн арав ч хүрэхгүй насандаа өвгөдийн гэх түрүү булчирхайн үрэвсэлд өртөж хүүхэд “өвөө” болдог бодит үнэнг сонсоход ч гунигтай,  харьцуулахад ч гутамшигтай.

 Алтан амиа алдсан хүүхдэд  хэн амь өгөв өө. Эрдэнэт биеэ хэмхэлсэнд хэн эрүүл бие барив аа.  Цэцгэн насныхаа бие, оюун, сэтгэлээ золиос болгож орхисондоо насан туршдаа гунихарж яваад хэн цэцгэн насныхаа гэгээн дурсамжаа дурсгав аа.

Хөөрхий морины хүүхдийн алтан амиа үнэгүй юу, тэдний эрдэнэт бие нь цэнэгүй юу, энд.   Цэцгэн насны гэгээн дурсамж, хайр, халамжтай явах хувь үгүй юу,морины энэ хэдэн хөөрхий хүүхдэд.

Морины хүүхдийг ашиглаач олон

Монгол даяараа л морины хүүхэд, хурдан морины хүүхэд гэж шуугих. Морины хүүхэд уг нь хүний хүүхэд л дээ.  Гэвч тэд одоо хүнээр биш харин мориор овоглох хүртлээ морижсон байгаа юм. Морь унах нэрээр өвөл зунгүй, өдөр шөнөгүй  зарагдаж буй тэр хүүхдийн харцанд нь нэг л хайр дутсан, гийнгоонд нь нэг л хөг алдарсан,  биеэнд нь нэг л тэжээл дутсан, нүүр нь их л наршиж гандсан, ходоод нь их л өлсөж цангасан, бие нь их л харшиж давжаарсан харагддаг.  Олон эзний нэг зарц болохоор   энэ л дээ,хөөрхий. Бас олон хүнд олон янзаар буруугаар ашиглагдаг болохоор тэр л дээ, хөөрхийс.

Морины гэх хүүхдийн эцэг эхийн нийгмийн байдлыг судлан үзбэл нэг л зүйл их тодорхой. Морины хүүхэд сэхээтний хүүхэд бүр биш.  Учир нь  сэхээтэн  хүүхдэд эрсдэлтэй, бас эрсдэлгүй үйлийг сайн ялгаж эргэцүүлж чадна аа.

Морины хүүхэд баяны хүүхэд лав биш. Учир нь монгол баян баярхагч, баярхагч гэлээ ч хүүхдээ мориных болгож арай ч баярхахгүй нь мэдээж.

Морины хүүхэд дундажийн хүүхэд ч биш. Дундаж дундаж гэлээ ч тэд хүүхдээ  мориных болгож дундажаас доошлуулж дорд орохгүй нь илт.

Морины хүүхэд иймд гагцхүү ард болж дорд болсон ядуугийн л хүүхэд байх.  Дорд ядуугийнхаа гайгаар ардууд “монгол уламжлал”, монгол соёл”, “ард болсон монгол”, “чингисийн монгол”, “морьтой монгол”  гэх хийрхэлд хөтлөгдсөн нэр дор хөөрхий хүүхдийг хоолноосоо холдуулж, өөрөөсөө зайдуулж ашиглана.  Өөрөөсөө ингэж холдуулахын хамт бас дэлхийд өндөр хөлстэй байдаг ажлыг дэргэдэх нэгэнтэйгээ үнэгүй мэт хөнгөнхөн нууцаар тохирч, хөөрхий хүүхдээр мөнгө хийж буруугаар ашиглана.  Эцэг эх, халамжлан хамгаалагч нь ингэж л морины хүүхдийн анхдагч ашиглаач болох нь энэ дээ,  энэ ард болгосон монголд. 

Ардчилсан монголд хурдан морь ашиг олох, хувь хүнийг ардын дунд танил болгох гэсэн нэн чухал хоёр үүрэгтэй. Ийм учраас тэр монгол баян, монгол “од”-ын бизнесийн нэгэн  үндсэн хэрэгсэл байх.  Морио дагаад л  морины хүүхэд ч монгол баян, монгол “од”-ын баялаг, барлаг болдог. Монгол баян, монгол од ингэж морины хүүхдийн үндсэн нэгэн ашиглаач болох нь энэ  дээ, энэ ард болсон монголд.

Морины хүүхдийг “мориных биш харин  хүнийх ”  гэж үнэн зоригтой хэлж чадах хүн байвал тэр лав л монгол улс төрч биш. Үнэнг ингэж улаан цайм хэлж ард  сонгогчоо алдах тийм  “тэнэг” улс төрч, ийм “үнэнч”  улс төрийн нам ч ер нь хаа  ч байхав дээ.Иймд тэд “морины хүүхэд уулаасаа л хүнийх биш харин мориных” гэх  эсрэг логикийг ёстой уран хөгжүүлнэ дээ.  Тэд  “морины хүүхэд монголын уугуул соёл; хүүхэд унаагүй морины уралдаан монголынх лав биш, за тэгээд цаашилбал,дэлхийн талыг мориор л эзэлсэн, хүүхдийн гийнгоог сонсоход самсай шархихарна, морьтойгоо наалдана, наадна ....”  гэх зэргээрээ хаа хамаагүй хувьсагчийг хольж хутгаж хийрхэнэ, хөөргөнө, уяраана.  Улс төрч ингэж морины хүүхдийг өөрийн карьертэй уран ашиглана.  Эцэстээ тэд бас л морины хүүхдийг буруугаар ашиглаачийн тэргүүн эгнээнд хэдийнээ багтан, манлайлан явах нь энэ дээ,  хүний эрх, шударга ёсыг дээдлэнэ гэх хүмүүнлэг ардчилсан энэ монголд.

Хүүхэд насаа монголынх гэж ард олноо хялбархаан  итгүүлэх, тэдэнд таалагдах нэг сайн арга бол морины хүүхэд болох шахснаа дурсах. Энэ аргыг урлаг, спорт, хэвлэлийнхэн ёстой улаан цайм, улаарч хэрэглэнэ ээ.

Олноо танил гэх нэг эрхэм  саяхаан “Хурдан морийг хүүхэд л унаагүй бол тэр ёстой монгол наадам биш” гэж үндэсний телевизийн дэлгэцнээ ихэд цэцэрхэв.  Бас нэг  нэртэй гэх тамирчин “Хүүхэд байхдаа морь их уралдаж байв. Адуунд тангаруулж өслөө. Энэ нь бараг л сайхан, сайн зүйл байсан, ирээдүйн амжилтынх нь эх болсон” гэж бараг л дэмийрч байна уу гэмээр хөөрөв. Өвлийн тэс хүйтэнд морь уралдан хөлдөөс болох шахсан морины хүүхдээс “морь тань хэр хурдлав даа” гэж асууж тохуурхан их л хүмүүнлэг зогсох эм сэтгүүлч ч олон байх.  Түрүүлж ирсэн морины хүүхдийг түлхэчихээд  зөвхөн л морь, эзэн хоёрыг бахдан сурвалжлах хөтөлбөр ч, олон нийтийн сурталчилгааны хэрэгсэл ч мөн ч олон.  Тэд мориных нь ч, эзнийхэн нь ч эцэг эх, ах дүүс, амраг саданг сурвалжлан сурталчилдаг  хирнээ амь биеэ золиослон, хөлс дуслуулан тэмцэж ирсэн  морины хүүхдийг харуулдагчгүй, нэрийн ч асуудагчгүй, ер нь тооддогчгүй. Морины хүүхдийг тоож харьцах нь, “тэд мориных биш, уг нь хүнийх”  гэж хэлэх нь  их  урлаггүй, аугаа ухаангүй, их соёлгүй болох нь  л дээ. Ингэж хэлсэн нь  ёстой амархан адаглагдана гэдгээ ч бас мэднээ, тэд.  Ийм учраас энэ цагийн урлаг, спорт, хэвлэлийнхэн морины хүүхдийг “мориных” гэж үзэн ерөөсөө тооддоггүй. Ингэж авирласнаараа эцэстээ тэд морины хүүхдийг буруугаар ашиглаачдын бүлд нэгдснээ л нотлон харуулах нь энэ дээ, морины  их соёлтой талын их монголд.

Мориных гэх хөөрхий энэ хэдэн хүүхдийг монгол даяараа л ер нь иймэрхүү байдлаар, өөр өөрийнхөө хэрэгцээ, шаардлага, өнгө үзэмжээр буруугаар ашиглах нь  жам болжээ, бүр соёл ч болжээ, энэ улсад.

Морины хүүхэд эрх үгүй

 “Нүцгэн  хаан хараад тун сайхан, их гоё хувцаслаж ээ” хэмээн  шагнан олууллаа  бахдан хөөрч байхад “Хаан  нүцгэн байна”  гэж үнэн хэлсэн үнэнч хөвүүн лугаа  “морины хүүхэд, морины хүүхэд” гэж ард урд, дээд доодгүй, монголоороо шуугин хийрхэхэд “тэр мориных биш ээ, харин хүнийх” гэж  бодит байдлыг бодит харсан бодит нэг профессор аргаа барихдаа “Хүүхдээр хурдан морь унуулж байгаа нь, мөн энэ үйлдлийг хориглохгүй байгаа нь Хүүхдийн Эрхийн Олон Улсын Конвенцийн нь ч, бас Монгол Улсын Үндсэн Хуулийн нь ч “хүн амьд явах эрхээр хангагдана, хамгаалагдана” гэсэн утга агуулга бүхий олон заалтыг зөрчиж байна” гэсэн үндэслэлээр Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцэд  ханджээ.  Үндсэн хуулийн цэц үүнийг ихэд судалсны эцэст  “дээрх үйлдэл нь, бас энэ үйлдэл хийгдэхийг хориглохгүй байгаа нь Монгол Улсын Үндсэн хуулийг зөрчөөгүй  байна” гэсэн “алдарт” нэгэн дүгнэлтэд хүрчээ (Баримт  бий).

 Гэтэл  морины хүүхэд хурдан морь унаж яваад осолдож амиа алдсан бодит олон тохиолдол улаан цайм дэргэд нь байх. Бас хурдан морь уралдах нь хүүхдэд бүү хэл, том хүний аминд халтай, биеэнд хортой, аюултай үйлдэл гэдгийг даяараа  таньж мэдэн, дэлхийгээрээ хүлээн зөвшөөрсөн байх.  

Тэр алдарт дүгнэлт,  энэ бодит байдлыг нэгтгэн үзбэл эрүүл хүн л бол “морины хүүхэд монголд эрхгүй байх нээ, тэр тусмаа амьд байх, амьд явах эрхээр бүр ч хангагдахгүй байх нээ, хамгаалагдахгүй байх нээ” гэсэн утганд амархаан хүрэх биз. Морины хүүхэд тэгэхээр  нээрээ “хүнийх биш  мориных ч юм болов уу” гэсэн эргэцүүлэл, эргүүдэлт бас амархан төрөөд явчих.  Уг нь морины хүүхэд харваас л хүний хүүхэд байх, тэгэхээр тэд бас эрхтэй баймаар. Их л хачин юм даа. Монгол гажиг гэж л ийм байдаг юм байх даа.

Морины хүүхдийн ирээдүй баргар

Өдөр, шөнө, өвөл зунгүй хурдан морьтой зууралдан цэцэгхэн насаа эрхгүй илээдэг, олон эзний ганц барлаг морины хүүхдэд сурах цаг ч бага, боломж ч бас хомс. Ийм ч учраас тэд хүний хүүхэд сурдаг сургуулиас амархаан зайлна, хялбархаан завсардана. Сургууль үгүйд бичиг үгүй. Бичиг үгүйд эрдэм хол.  Харин мунхаглал, бурангуй л ойрхон.

 Хөдөөд бичиг үсэгт тайлагдаагүй залуус элбэгшсэн гэнэ лээ.  Цэрэгт бичиг үсэг үл мэдэгч олширсон гэнэ лээ. Магадлан тэднээс асуувал  ихэнхи нь “цэцгэн насандаа мориных  байсан л  даа” гэж гуниглан суух биз. Морины хүүхдийн ирээдүй монголд ийм л баргар юм даа.

Хүүхдэд ээлтэй цэцэрлэг, хүүхдэд ээлтэй сургууль, хүүхдэд ээлтэй гэр бүл, хүүхдэд ээлтэй байгууллага, хүүхдэд ээлтэй сум, хүүхдэд ээлтэй аймаг, хүүхдэд ээлтэй улс  гээд л хаа сайгүй хачин ихээр хөөрөх.  Амьд явах эрх нь хангагдаагүй, ирээдүй нь баргар бүл хүүхэдтэй; ажлын хөлс нь цэнэгүй, амь бие нь үнэгүй, олон эзний ганц барлаг нь болсон морины хүүхэд бүлтэй, хүүхдийг буруугаар ашиглаач нийгмийн олон бүлэгтэй энэ монголыг хүүхдэд ээлтэй, хүмүүнлэг ардчилсан улс гэж хийрхэхэд дэлхийн зон олон  амархан итгэх  болов уу. Эсвэл бүр “хүүхдэд  халтай”  гэж  халаглан хажиглах болов уу. Яадаг бол ер нь.

Ц.Лувсандорж

2014 оны 7 дугаар сарын 17-ны өдөр

http://undesniibolovsrol.blogspot.com/2014/07/blog-post.html

ХҮНИЙ ҮНЭ ЦЭНИЙН ХЭМЖҮҮР

Ахуй амьдралд, тэр тусмаа урлагт авьяас, авьяастай гэх зэрэг үг хэллэг өргөн хэрэглэгдэнэ. Энэ үг  бүр сүүлдээ засгийн хөтөлбөртэй хүртэл хоршох шинжтэй. Авьяас ер нь домог уу, бодит уу?;  Тэр төрмөл уу, олдмол уу?;  Тэр зүтгэл үү, өгөгдөл үү?; Тэр илрэх үү, хэмжигдэх үү?; Тэр үгүйрэх үү, хөгжих үү?

Монгол ахуй, соёлд авьяас (латин:abiyas)-ыг “аливаа юмсыг бүрэн төгс хийх чадвар” гэж ойлгон  хэрэглэж иржээ. Энэ ойлголтыг шинжихэд авьяас “бүрэн төгс гүйцэтгэлийг нотлон харуулах” шинжээрээ л чадвараас тод ялгарч байгаа нь харагдана.

Латин хэлний   талентум (talentum)”,  Грекийн  талантон (talanton -τάλαντον)- гэсэн  үгнээс гаралтай орчин цагийн Англи хэлний  талант (talent)” нь  эрт цагт жингийн хэмжээс, үнэт чулууны цэнийн нэгж болж хэрэглэгдэж байжээ.  Эртний Грект “амфора” гэх савыг дүүргэх усны хэмжээ, жинг нэг талант болгож байж.  Грекийн талант 26 килограмм, Ромын талент 32.3 килограмм, Египетийнх  27 килограмм, Шинэ гэрээнд дурдагдсан талант 58.9 килограммтай  дүйцдэг байжээ. 

Эрт цагийн 1 талант энэ цагийн 15 жилийн ажлын хөлстэй тэнцүү болохыг тогтоожээ. Тэгэхээр 10 000 талент 150 000 жилийнхтэй тэнцүү юм. Нэг цагийн ажил нь  8 долларын хөлстэй ажилчин өдөрт 8 цаг, долоо хоногт 40 цаг ажиллахад жилд дундажаар  15 000 америк долларын цалинг авдаг болохыг  санавал 150 000 жилийн ажлын хөлс болох  2 тэрбум, 250 сая доллар ($2,250,000,000)  нь эрт цагийн 10 000 таланттай тэнцэх юм.  Энэ тооцоо талант цэн,жингийн цэнээрээ хамгийн том хэмжүүр, хэмжээс байсныг харуулна.

Эртний нэгэн алдарт шастирын  “Талантийн тухай өгүүлсэн нь” хэмээх сурвалжид “талант”-ийг жин, цэнийн хэмжээс гэхээс арай өөрөөр “байгалийн өгөгдөл, эзний бэлэг, язгуур чанар, савны хэмжээ”  гэж үзэж болох санааг гаргасан байдаг.

^“14Энэ нь холын аянд гарахдаа боолуудаа дуудаад, эзэмшлээ тэдэнд даатгаж буй нэгэн хүнтэй адил болой. ¹⁵Тэр хүн нэгэнд нь тав, нөгөөд нь хоёр, өөр нэгэнд нь нэг талант өгчээ. Ингэхдээ хүн нэг бүрд чадварынх нь дагуу өгсөн аж. Тэгээд аяндаа явж гэнэ. ¹⁶Таван талант авсан нь тэр даруй явж, түүгээрээ худалдаа хийгээд таван талант нэмж олов. ¹⁷Үүний нэгэн адил хоёр талант авсан нь мөн хоёр талант нэмж олжээ. ¹⁸Харин нэг талант авсан нь явж, газар ухаад эзнийхээ мөнгийг нуужээ. ¹⁹Удаан хугацааны дараа өнөөх боолуудын эзэн ирж, тэдэнтэй тооцоо бодож гэнэ. ²⁰Таван талант авсан боол ирээд илүү таван талант өгч, “Эзэн, та надад таван талант олгосон. Би таван талант нэмж олсон” гэв. ²¹Эзэн нь түүнд “Сайн байна, итгэмжит сайн боол минь! Чи цөөн юманд итгэмжтэй байсан тул чамд ихийг хариуцуулъя. Эзнийхээ баяр баясгаланд ор” гэжээ. ²²Хоёр талант авсан боол ирээд, “Эзэн, та надад хоёр талант олгосон. Би хоёр талант нэмж олов” гэхэд ²³эзэн нь түүнд “Сайн байна, итгэмжит сайн боол минь! Чи цөөн юманд итгэмжтэй байсан тул чамд ихийг хариуцуулъя. Эзнийхээ баяр баясгаланд ор” гэжээ. ²⁴Мөн нэг талант авсан боол ирж, “Эзэн, би таныг үр суулгаагүй газраас хадаж авдаг, юу ч цацаагүй газраас түүж авдаг хатуу хүн гэдгийг мэднэ. ²⁵Би айсан тул явж таны талантыг газарт нуучихсан. Хар, таны юм энэ байна” гэв. ²⁶Эзэн нь түүнд “Муу залхуу боол, чи намайг үр суулгаагүй газраас хадаж авдаг, юу ч цацаагүй газраас түүж авдгийг мэддэг гэнэ ээ? ²⁷Тэгвэл чи миний мөнгийг мөнгө хүүлэгчид хадгалуулах ёстой байсан юм. Тэгсэн бол буцаж ирээд өөрийнхийгөө хүүтэй нь авах байсан юм. ²⁸Түүнээс нэг талантыг авч арван таланттай хүнд өг. ²⁹Учир нь хэнд байна, түүнд илүү ихээр өгөгдөнө. Тэр нэгэнд элбэг дэлбэг байх болно. Харин хэнд байхгүй байна, түүнд байгаа нь хүртэл түүнээс авагдах болно. ³⁰Энэ зохисгүй боолыг харанхуйд хөөж гарга! Тэр тэнд уйлж, шүдээ хавирах болно” гэж хэлэв”

^“Энэ нь холын аянд гарахдаа боолуудаа дуудаад, эзэмшлээ тэдэнд даатгаж буй нэгэн хүнтэй адил болой”; “Тэр хүн нэгэнд нь тав, нөгөөд нь хоёр, өөр нэгэнд нь нэг талант өгчээ. Ингэхдээ хүн нэг бүрд чадварынх нь дагуу өгсөн аж...” гэдгээс “талант Эзний бэлэг, талант төрөлхийн авьяас, байгалийн өгөгдөл...” гэх зэрэг түгээмэл ойлголт бий болсон байх талтай. 

Мөн “....үүнээс нэг талантыг авч арван таланттай хүнд өг. Учир нь хэнд байна, түүнд илүү ихээр өгөгдөнө. Тэр нэгэнд элбэг дэлбэг байх болно. Харин хэнд байхгүй байна, түүнд байгаа нь хүртэл түүнээс авагдах болно” гэдгээс  “зүтгэл нэг авьяастын цэнэтэй  шагнал” гэсэн санаа анх төрж, улмаар “авьяас зүтгэлээр илэрнэ, ингэхээр тэр зүтгэл”  гэсэн  бодол эргэцүүлэл  ч бий болсон байх магадлалтай.  Энэ нь  мөн Буддизмын “аливаа амжилт тасралтгүй зүтгэлийн үр дагавар” гэсэн итгэл үнэмшилтэй зөрчилгүй байдаг нь бас л сонирхолтой.  

Монгол ахуй соёлын “бүрэн төгс гүйцэтгэлийг нотлон харуулах” шинжээрээ чадвараас тод ялгардаг авьяас  нь “бүрэн төгс чадвар” гэсэн тодотголоороо Англи хэлний талантын “цэнийн хамгийн том хэмжээс; төрөлхийн авьяас, байгалийн өгөгдөл,  их зүтгэл ...” гэсэн агуулгатай дүйцэн ойлгогдох магадлал өндөр байна. Авьяас иймд талант (talent)-ын эккивалент болно.

Авьяас домог уу, бодит уу?  Энэ асуултад шинжлэх  ухаанч  хариулт  одоогоор алга.  Харин  судалгааны  хоорондоо зөрчилдсөн дүгнэлт олон бий.

 “Хүүхэд тодорхой салбарт гоц амжилтыг үзүүлэх эсэх нь түүний төрөлхийн чадвартай эсэхээс үл хамаарна” гэсэн түгээмэл итгэл үнэмшил байхад  Англи улсад явуулсан асуулгаар хөгжмийн хичээлийн талаар шийдвэр гаргагч эрх мэдэлтний дөрөвний гурав гаруй хувь нь “хүүхэд төрөлхийн авьяас  (бэлэг) үгүй бол тэр сайн сурахгүй” гэж үзсэн байх  жишээтэй.

Авьяас генийн хувьд дамждаг эд, эсээс улбаатай. Иймд тэр зарим талаасаа төрөлхийн шинжтэй.

Авьяасын нөлөөлөл хүүхдийн хөгжлийн эрт үед бүрэн нотлогдохгүй байж болно. Гэвч гойд амжилтын төлөөх бэлтгэлийн үед дасгалжуулагчдад “тухайн хүүхэд авьяастай эсэх” –ийг тогтоох  зарим шинж  ажиглагдаж болно.

Хүүхдийн төрөлхийн авьяасын эрт үеийн илрэл нь түүний амжилтыг таах үндсийг бүрдүүлнэ.

Авьяастай нь олон бус цөөн байдаг. Хэрэв авьяастай нь олон байдаг бол түүний ялгаатай амжилтыг ялгах боломж хомс.

Авьяас  тухайн салбарын онцлогтой. Энэ нь бас харьцангуй.

.

Авьяас нь хүний гойд амжилтаар илэрч хэмжигддэг;  тэр бас хүний үнэ цэнийн том хэмжээс,  тэр оршиж байдаг, алга болдог, бас илэрдэг. Эндээс харахад авьяас хүний амжилт, төрөлх язгуур чанар, мөн чанар, үнэт чанартай холбогдон яригдаад байна. Авьяасыг ийнхүү тодорхойлоод байгаа хүний энэхүү шинж  чанаруудыг  шинжин ажиглавал “тэр хүний язгуур чанар, хэлбэлзэл, долгион, хөг, хөглөгдсөн хөгийн гайхам өнгө” болно. 

Авьяас иймд хөг. Иймд хөгийн чанар, шинж бүхэн авьяаст бий. Авьяасын  шинж бүхэн хөг, өнгөнд оршино.  Авьяас оршино.  Тэр хүн бүрт адилгүй, харьцангуй.  Тэр илэрнэ,  хөгжинө, бас алга болно, дахин бий  болно.  Авьяас илэрч, хөгжихөд хөдөлмөр, зүтгэл, тус тусмаа хүний биеийн эрүүл, оюуны саруул, сэтгэлийн тунгалаг чанар  нэн чухал. Авьяас чухамдаа гайхам хөг, өнгөний  гайхам илрэл.

Авьяас домог бус харин хүний язгуур бодит чанар. Тэр төрмөл шинжтэй олдмол; олдмол шинжтэй төрмөл. Тэр зүтгэлээр хөрсөж, хөгөөр илэрнэ. Тэр амжилтаар хэмжигдэн, дордолтоор үгүйрнэ. Тэр их хөлсийн үнэ. Тэр хүний тунгалаг чанарын цэнэ. Ийм учраас хүний үнэ цэнийн үнэн хэмжүүр.

Авьяасаа иймд зүтгэлээр илрүүл; гайхам амжилтаар мэдэр, тунгалаг байж, түүнийгээ гамна.

Ц.Лувсандорж, Ж. Баярсайхан

2014 оны 5 дугаар сарын 7-ны өдөр

Хөгжих хэмнэл

МУБИС-ийн захирлын албан тушаалын сонгон шалгаруултанд оролцохоор доктор, дэд профессор Ц. Лувсандорж энэхүү хөтөлбөрийг дэвшүүлэв.

                                                   “ХӨГЖИХ ХЭМНЭЛ”

МОНГОЛ УЛСЫН БОЛОВСРОЛЫН ИХ  СУРГУУЛИЙГ ХӨГЖҮҮЛЭХ ХӨТӨЛБӨР

ü  Хөгжих өртөг

ü  Хөгжих оюутан

ü  Хөгжих профессор

ü  Хөгжих орчин

ü  Хөгжих оролцоо

УЛААНБААТАР ХОТ

0.      Удиртгал

      Хөгжил үйл явц. Энэ үндсэн болон туслах; гадаад болон дотоод;  бодит болон бодит бус гэх олон хүчин зүйл, хувьсагчаас хамаардаг[1]. Эдгээр бүхий л хүчин зүйл, хувьсагчийг нэгэн шалтгаант өнгө, аясад дор хөглөх тэр хэмнэл бол хөгжлийн хэмнэл. Хөгжлийн хэмнэлд орсон улс, байгууллага, хувь хүн өөрөө аяараа л дэвждэг, хөгждөг.  Эсрэг нь харин хэзээ ч дэвждэггүй, хөгждөггүй.

 МУБИС хөгжлийн хэмнэлээс их хол байна. Учир нь тэр багшийн ядуурал, элсэгчийн дордолт, томилгооны довжилт, хуурмаг эрдэмжилт,  худал өртөгжилт, аминч оролцооны золиос болсоор байгаа.

 Хөгжлөөс ингэж  хол хөндийрсэн одоогийн энэ МУБИС-ийг хөгжлийн хэмнэлт маргаашийн УБИС болгон хувирахад  “Хөгжих хэмнэл” хөтөлбөрийн язгуур чанар оршвой.

1.      МУБИС-ийн өнөөгийн байдлын ерөнхий дүр зураг

Энэ байгууллагын нэр түүхэн нөхцөл дор УБДС[2], УБИС[3], МУБИС[4]  гэх зэргээр элдэвлэн  нэрлэгдэв. Түүний нэр ингэж элдэвлэгдлээч монгол зоны өмнө хүлээх үүрэг нь харин  ерөөсөө өөрчлөгдөөгүй. Он цагийн урсгал дор огт өөрчлөгдөөгүй түүхэн тэр үүрэг их энгийн. Багш бэлтгэх, гэхдээ бүр сайн бэлтгэх.

Гэвч УБИС ч,  МУБИС ч өнгөрсөн он жилүүдэд түүхэн энэ үүргээ  муу биелүүлж ирсэн. Түүний ийм байдалд  хүрэхэд сөргөөр, муугаар  нөлөөлсөн   үндсэн 7 гол хүчин зүйл байна:

1.      Багшийн  ахуй амьдрал, аж байдал тун дордсон.  

Сард 650 төгрөгийн цалин буюу 65 бэсрэг төлгөн сүргээр цалинждаг байсан багш одоо ч, мөн цаашдаа ч  ийм л тооны тийм сүргээр цалинждаг байх нь инфляциар ядууруулах арга бус харин “хонь хониороо” гэх  малчны  ухаан, угтаа үнэн эдийн засаг билээ. Малчны ухаанаар харвал багш сард  ойролцоогоор 65 бэсрэг төлгөн сүрэг буюу одоогийн ханшаар 6 сая, таван зуун мянган (6 500 000) төгрөгийн цалин авч байх нь л дээ, уг нь.  Гэвч бидний бэлтгэн нийлүүлж буй   мэргэжилтэн-багш  одоо, хамгийн ихдээ л гэхэд зургаан зуун тавин мянган (650 000) төгрөгийн цалин авч, ядуу зүдүүхэн амь зууж байгаа нь бодит байдал.

2.      Багш оюун санаа, ёс зүй, ёс суртахууны гүн хямралд орж, нэр хүнд унасан.   

3.      Элсэгчийн чанар, чансаа дордож, тоо  цөөрч, өртөг хуурмагжсан.

4.       Удирдлагын томилгоонд бүлэглэж намчирхсан, нугажиж нутагхархсан байдал хэт газар  авсан.

5.      Багшийн эрдэмжилт, цолжилтод мэргэжлийн ёс зүй үгүйрч, захиргаадалт, танил талын холбоо нөлөөлөл газар авсан .  

6.      Хамт олны оролцоог үгүй хийж, ардчилалын үнэ, цэнийг алдагдуулсан.

7.      Авилгажсан гэмээр үйл үржсэн, үр элбэгшсэн, авир олширсон.

Ийм байдлаас болж МУБИС  монгол зон олны өмнө хүлээсэн “багшийг л сайн бэлтгэх” түүхэн үүргээсээ муруйж, зүгээр л  “оршихын төлөө” сажлахад хэрэг болох төдийнхэн элдэв мэргэжилтэнг бэлтгэгч болж хувирсан нь одоогийн түүний бодит байдал. Зорилгоосоо ийнхүү муруйсан байдал нь одоо цагийн МУБИС-ийн ч,  өнгөрсөн цагийн УБИС-ийн ч ерөнхий  нэгэн дүр зураг.  

Түүхэн зорилгоосоо хазайж муруйсан одоогийн МУБИС-ийг “багшийг л сайн бэлтгэх”  их сургууль болгон хувиргах санаа их энгийн. Хөгжих хэмнэлд оруулах. “Хөгжих хэмнэл” хөтөлбөрийн язгуур утга ч мөн энэ.

2.      МУБИС-ийг хөгжүүлэх  ур ухаан

Хөгжлийн хэмнэлд орсон байгууллага өөрөө л дэвждэг. Түүний хөгжил, дэвшил томилогдсон захирлын хөөрөл, хийрхэл, хэвэн сэтгэлгээгээс бага; харин хөгжлийн хэмнэлийг тээгч, бүтээгч бүхнээс их хамааралтай.  Энэ нь  олон судалгаагаар дэмжигдэж[5], сургалтын байгууллагын олон улсын магадлан итгэмжлэлийн бодит практикаар нотлогдсон[6].Сургалтын байгууллагын тогтвортой хөгжлийн энэ зүй тогтлоос  МУБИС-ийг хөгжүүлэх ухаан төрж, ур бүтээгдэв.

        МУБИС-ийг хөгжүүлэх ухааныг дор дурдсан  байдлаар зарчимчилж болно.

-        Хөгжих өртөг хөгжлийн  нөхцөл

-        Хөгжих оюутан хөгжлийн эх

-        Хөгжих профессор хөгжлийн хөтөч

-        Хөгжих орчин хөгжлийн тэтгэгч

-        Хөгжих оролцоо хөгжлийн удирдлага

-         Хөгжих хэмнэл хөгжлийн бодлого

Эдгээр зарчмыг удирдлага, ухаан болгон одоогийн МУБИС, маргаашийн Улсын Багшийн Их сургууль (УБИС)[7]-ийн  хөгжлийг ийнхүү урлав.

3.      Хөгжих өртөг  хөгжлийн нөхцөл

Бодит өртгөөр л бодит сургалт явагдана. Хуурмагаар нь зөвхөн худал хийгдэнэ[8]. Худал сургалтаар хуурмаг, бодит сургалтаар үнэн  мэргэжилтэн, сайн багшийг бэлтгэнэ. Үндэсний болон бүс нутгийн  хөдөлмөрийн зах зээл, ажлын байрны шаардлагыг хангасан чадвар, чадамжийг өөртөө буй болгосон багшийг бэлтгэхэд шаардагдах бодит өртгийг иймд хөгжих өртөг хэмээн тодорхойлж байна.

Багшийг сайн бэлтгэхэд шаардагдах бүхий л үйл ажиллагааг жагсааж, үйл ажиллагаа бүхнийг хийх зардлыг үнэн бодиттой тогтоож тооцсон тэр өртөг бол багш бэлтгэх үнэн өртөгийн тоон хэмжээ. Энэ өртөг угтаа дэлхийн бусад улсын жишигтэй ойролцоо байх нь зүй ёсны хэрэг. Тэгэхээр хөгжлийн нөхцөл болох хөгжих өртөг нь одоогийн сургалтын төлбөр, зардлаас  лав 4-6 дахин их байх магадлалтай.  Хөгжих өртөгт үндэслэн  МУБИС-ийн шинэ бүтцийг урлана.  Хөгжих өртөгт суурилсан ийм бүтэц, бүрэлдэхүүн  угтаа түүнийг хөгжлийн хэмнэлд хөтөлсөн тогтвортой нэгэн бүтэц, бүрэлдэхүүн байх болно.

Хөгжих энэ өртгийг багш мэргэжлийн онцлог, түүний нийгэмд оруулж буй хувь нэмэртэй холбож үзэж  багш бэлтгэх сургуулийн санхүүжилтын хууль эрх зүйн орчинг шинэчлэн бүрдүүлнэ. Сургууль бүхэн ялгаатай, тэр тусмаа багш бэлтгэх сургууль бусдаас бүр ч их ялгаатай, багш болох оюутан, бусад оюутнаас их  ялгаатайг тооцсон санхүүжилт, элсэлт, оюутны тэтгэлгийн эрх зүйн шинэ орчин, нөхцлийг бий болгоно.  Ингэж чадснаар хөгжих өртөг бодиттой болж МУБИС-ийн хөгжих нөхцөл хангагдана. Энэ жинхэнэ захирлын чинхүү үүрэг мөн.

4.               Хөгжих оюутан  хөгжлийн эх

Багш их онцлогтой, гойд гайхам мэргэжил[9]. “Ходооны төлөө бус харин хотлын төлөө”  гэсэн хүсэл тэмүүллийг чинхүү тээсэн зөвхөн тэр хүн л багш болж чадна.  Ийм ч учраас, багшийг бэлтгэх сургуульд уралдаанд хоцорсон нь бус харин хүсэж ирсэн нь уригдаж орно. Ингэж элссэн оюутан  хөгжих элсэгч, хөгжих оюутан мөн. Хөгжих оюутан хөгжлийн гол хүчин зүйл, ийм ч учраас, тэр хөгжлийн эх.

Ийм  хөгжих оюутныг олж элсүүлэх онцгой эрх, статусийг тус сургуульд онцгойлон олгосон хууль эрх зүйн орчинг шинээр бий болгоно. Үүнийг бий болгох нь захирлын чинхүү үүрэг мөн.  

5.      Хөгжих профессор хөгжлийн хөтөч

Хөгжих оюутныг хөгжүүлэн хөгжүүлсээр сайн багш болгон бэлтгэхэд хамгийн их бөгөөд хамгийн бодиттой хувь нэмэр оруулагч  нь профессор багш л байдаг.  Тэр уг нь ажлаа хийн хоцрогч, ядуурагч биш, харин  шинжлэх ухааны чинхүү зүтгэлтэн, сайн багш, цаашилбал, нийгмийн зүтгэлтэн, соён гэгээрүүлэгч.  Ингэж ажиллан хөгжиж, хөгжин ажиллах  чадвартан  бол хөгжлийн хөтөч хөгжих профессор мөн. 

Хөгжлийн хөтөч болсон профессорын ажиллах нөхцөл, цалин хөлсний тогтолцоо, нэг цагийн ажлын хөлсний хэмжээг  багшийг бүтээхэд түүний оруулж буй үнэт хувь нэмрийг бодиттой үнэлж дахин тогтооно. Хөгжих профессорын ажлын байрны талбайн хэмжээ, нөхцөл, стандартыг  шинэчлэн тогтоож мөрдүүлнэ. Тус сургуульд магистр, докторын зэрэг, дэд профессор, профессор цолыг олгож буй одоогийн хаалттай, хачин гаж байдлыг шударга, нээлттэй болгоно. Зэрэг, цол горилогч багшийг нэг удаа хэлэлцэх тоогоор хязгаарлаж хохироох бус харин шалгуурын эсрэг шударга, бодиттой үнэлдэг ерөнхий жишгийг тогтооно. Үүний хамт тэдний  нийгмийн зүтгэлтэн, соён гэгээрүүлэгч байх үүрэг, хариуцлагыг нэмэгдүүлнэ. “Боловсролыг Кембрижчилнэ, Англичилна”[10] гэх олон жилийн хийрхэлд ч, “Үдийн цай үдийн хор[11]” болж  буйд ч,  “Сурах бичиг мурих бичиг” болж байгаад ч, “Элсэлтийн нэгдсэн шалгалт мөнгө хүүлэх хэрэгсэл”[12] болж  буйд ч, “Коммунист боловсрол, ардчилсан боловсрол” гэх хийрхэлд ч ер нь хэн гэгч профессор мэргэжлийн хариултыг өгөв дээ, эдүгээ хүртэл.  Хөгжих профессор шинжлэх ухааны чинхүү зүтгэлтэн, багшийн сайн багш байх төдий бус бас нийгмийн сайн зүтгэлтэн, соён гэгээрүүлэгч байх юм. Үүний дүнд  МУБИС өөрөө нийгмийг соён гэгээрүүлэгч байгууллага байх болно. Ийм хувь нэмэр, жингээрээ хөгжих профессор хөгжлийн хөтөч, тийм учраас тэр энэ сургуулийн хамгийн өндөр хөлс, цалинг авч байх нь хөдөлмөрийн  ёс, шударга ёс.

Тус сургуулийн  хөгжих профессор -багшийн цалинг нэмэгдүүлж, ажлын нөхцлийг сайжруулахын тулд хэт олширсон захиргааны ажилчдыг эрс цөөлнө.  Хөгжих өртгийн бүрдэл, үр ашгаас харвал тус сургуульд 3 дэд захирал, төчнөөн тооны албад байх нь илүүц.  Хувийн сургууль нэг л захиралтай байж, хөгжин дэвшиж буйг бид харж байна.  Үүнийг ул үндэстэй хийх, хөгжих профессорын нэг цагийн хөлс, сарын цалинг одоогийн байгаагаас 4-6 дахих өсгөх нь хөгжлийн хэмнэлд орохын нэгэн зайлшгүй алхам мөн. Үүнийг хийх нь жинхэнэ захирлын чинхүү үүрэг мөн.

6.      Хөгжих орчин хөгжлийн тэтгэгч

           Багш  соён гэгээрүүлэгч. Ирээдүйн соён гэгээрүүлэгчийг бэлтгэж буй сургуулийн материаллаг болон оюун санаа, сэтгэл зүйн орчныг дээд зэргийн соёлтой, хүнлэг энэрэнгүй, найрсаг нөхөрсөг болгон өөрчилж хэвшүүлнэ. Үүний тулд дор дурдсан зорилтыг хэрэгжүүлнэ:

-“Хүнийг эрхэмлэн үзэж хүндэтгэн харьцах” хандлагыг сургуулийн өдөр тутмын үйл бүрт шингээж хэвшүүлэх,

-“Оюутанд төдийгүй багшид, ер нь, хүнд ээлтэй,  нөхөрсөг, эвсэг” орчныг бүтээх,

- “Оюутан хүүхэд бус харин бидэнтэй нэгэн адил том хүн[13]” гэдгийг ухааруулан элсэлт, төгсөлтийг тасралтгүй үйл явц болгох,

-Суралцагчийн хэрэгцээ, бодит нөхцлийг тооцсон сургалтын  олон хэлбэр[14]-ийг бий болгох,

-Хөдөлмөрийн зах зээл, ажлын байрны хэрэгцээ, шаардлага, чадвар, чадамж[15]-д нийцүүлэн багш бэлтгэх сургалтын төлөвлөгөө, хөтөлбөрийг сайжруулах, үзэл баримтлал, бүтэц, зохиомж, арга зүйг боловсронгуй болгож хөгжих хэмнэлд нь оруулах

-Оюутанд нээлттэй, ээлтэй орчинг бүрдүүлэх, цахимжуулах[16], интернет ашиглах боломжийг сайжруулах, компьютерийн лабораторийн тоог нэмэгдүүлэх,

-Мэдээлэл, харилцаа, технологийг сургалтын удирдлагад онож, үнэн хэрэглэх замаар оюутан багшийн харилцааг хялбарчлах, хөнгөвчлөх, дарамтгүй, нөхөрсөг болгох, үр ашигтай болгох,

-Сургуулийн анги танхим, дотуур байрны гэрэлтүүлэлт, агааржуулалтыг сайжруулах, ОО-ын тоог оюутны тоонд уялдуулан нэмэх, үнэрийг арилгах, эрүүл ахуйн хяналтыг тогтмолжуулах

-Сургуулийн орчныг  хир, хог, хоолны нигшсэн үнэргүй болгож  оюун ухаан бүтээлчээр  ажиллах таатай нөхцлийг бүрдүүлсэн эрүүл, зохистой, харьцангуй хямд хоол, цайны газрыг ажиллуулах

7.      Хөгжих оролцоо

Оролцоо  ардчилсан нийгмийн нэгэн үнэт зүйл. Оролцоо үгүй бол ардчилал угтаа үгүй. Ингэхэд тэнд  “захиргаа”, “захирал” гэсэн нэрийн дор захиргаадалт, дарангуйлал амилж, цаашилбал, хүний эрх, эрх чөлөө, шударга ёс үгүйрдэг. Ийм байгууллагад үнэн хөгжил ирдэггүй.   Харин хөгжих оролцоог хангасан зөвхөн тэр байгууллага  хөгжих, дэвших хэмнэлээр хөглөгдөнө.

Одоогийн МУБИС –ийн удирдлагад оролцоо огт алга. Хамт олны төлөөлөл гэх эрдмийн зөвлөл нь захиргааны төлөөллөөр дүүрч угтаа захирлын зөвлөл болсон. Удирдах зөвлөл нь угтаа төрийн төлөөллөөр дүүрч яамны зөвлөл болсон. Үйлдвэрчний эвлэл ажилладаггүй. Багш нарын холбоо багшийг холбоолох бус харин салбайлгаж орхиод сураг ч үгүй  болсон. Оюутны холбоо оюутны эрх ашиг гэхээсээ улс төрийн хүчин мэт авирладаг.  Оролцоо ингэж үгүйрэхэд хөндлөнгийн хяналт ч үгүй,  бас олон ургалч үзэл үгүй болох.  Дүнд нь захиргаа гэх нэрээр захиргаадалт амилж  хөгжлийг чөдөрлөнө. Ийм болоход авилгажсан гэмээр үйл, үр элбэг, авир  ил. Ийм оролцоогүй, хяналтгүй байдлыг таслан зогсоож хөгжих оролцоог бий болгохын тулд дор дурдсан өөрчлөлтийг  хийх нь жинхэнэ захирлын чин үүрэг мөн.

-Эрдмийн зөвлөлд дахь захиргааны төлөөллийг эрс багасгаж, чиг үүргийн хуваарилалтыг нарийн тогтоож дүрэмжүүлэх,хуульчлах,

-Хамтын олны зөвлөлийг байгуулах, түүнийг хамт олны санал, бодол, үндэслэлийг хөгжилд тусгах  нэгэн суваг болгон хэрэглэх,

-Оюутны зөвлөл, үйлдвэрчний эвлэлийг жинхэнэ утгаар нь ажиллуулах, тэдний мэргэжлийн ур чадварыг тогтмол дээшлүүлэх, сургалтанд хамруулах, дэмжих, хөгжлийн хэмнэлд нэгтгэх

-Багш нарын сайн сайхныг төлөө ажиллаж буй  бүхий л  байгууллага, тухайлбал, Монголын Багш нарын холбоотой урт хугацааны хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулах, хамтран үр бүтээлтэй ажиллах.

8.      Хөгжих хэмнэл  хөгжлийн бодлого

Хэвийн  ажиллаж байхад зорилго аяараа биелэхээр хэмнэлжсэн байх нь байгууллагын хөгжлийн язгуур мөн. Иймд хөгжих өртөг, хөгжих оюутан, хөгжих профессор, хөгжих орчин, хөгжих оролцоог бодиттой болгох, байгууллага хэвийн ажиллах, улмаар багш сайн бэлтгэгдэх хэмнэлийг бүтээх нь чухамдаа багш бэлтгэх их сургуулийн хөгжлийн бодлого мөн. 

      Өнөөдрийн МУБИС, маргаашийн УБИС-ийг хөгжлийн хэмнэлд хөтлөхийн тулд дараах стратеги,  бодлого, зорилтыг хэрэгжүүлнэ:

-Багш бэлтгэх их сургуулийн статус, академик эрх чөлөө, бие даасан байдал, оноосон нэр, элсэлт, санхүүжилт, багш болох оюутныг улсын бүрэн тэтгэлгээр суралцах онцгой байдлыг тогтоосон хууль боловсруулах, батлуулах,

-Багш бэлтгэх их сургуулийн өөрийн удирдлагын тогтолцоог бэхжүүлж, тус сургуулийн удирдах зөвлөлд дэхь төрийн төлөөллийн хувийг 49-ээс хэтрүүлэхгүй байлгах, түүнийг хуульчлах,

-Багшийн ажлын чиг үүрэг, цалин хөлсний талаарх бодлого боловсруулахад тус сургуулийн оролцоог нэмэгдүүлэх, эрх үүргийн хуульчлах,

-Багш бэлтгэх их сургуулийн захирлыг сургуулийн удирдах зөвлөлөөс  хамт олны саналыг үндэслэн тогтсон хугацаагаар томилдог, мөн эргүүлэн татдаг болох,

Хөгжлийн өртгийг бодиттой тогтоож, улсын сургуулиар багш бэлтгэх зардлыг төрөөс бүрэн санхүүжүүлэх эрх зүйн орчинг бүрдүүлэх,

-Хөгжих өртөгт үндэслэн сургуулийн бүтэц, бүрэлдэхүүнийг тогтоох, тэрхүү бүтэц, бүрэлдэхүүнээр харьцангуй урт хугацаанд тогтвортой ажиллах.

Өнөөдрийн МУБИС, маргаашийн УБИС-ийг толилуулж буй эл ур ухаанаар хөгжлийн хэмнэлд  оруулахад  хамтын олны өргөн оролцоо, зон олны олон талт дэмжлэг, үндэсний түвшний ойлголцлол, зөвшилцлөл,  хууль тогтоогчдын гүн ухаарал нэн хэрэгтэй болохыг онцлон тэмдэглэж байна.

Багш бэлтгэх их сургууль хөгжлийн хэмнэлдээ ороход багш чансаажиж боловсрол чанаржина. Тэгээд нийгэм дэвшиж Монгол урагшилна.

-000-

---

[1] Luvsandorj Ts (2010), Investigation into factors affecting the quality of education, Master thesis, University of Adelaide, Australia

[2] УБДС- Улсын Багшийн Дээд Сургууль

[3] УБИС- Улсын Багшийн Их сургууль

[4] МУБИС-Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль

[5] Luvsandorj Ts (2010), Investigation into factors affecting the quality of education, Master thesis, University of Adelaide, Australia

[6] APACC (2013), Accreditation instrument: evaluation parameters and criteria,

[7]  Teacher University of Mongolia, shortened as TUM in English

[8]  Report on activity -based costing approach to MCA-TVET-PIU, 2013, MONEF, UB, edited by Luvsandorj.Ts

[9] Ц.Лувсандорж (2013), Сайн багшийн шинж, ессе, http://ikhseminar.blogspot.com; Ts.Luvsandorj, (2009), Investigations into the quality of teaching, essay, University of Adelaide, in http://mr-institute.blogspot.com

                   [10]Ц.Лувсандорж (2011-2014), “Боловсролыг Кембрижчлэх нь ухралт мөн, харин урвалт уу”;  http://undesniibolovsrol.blogspot.com

                    [11] Ц.Лувсандорж (2011-2014), “Үдийн цай үдийн хорлол болжээ”, http://undesniibolovsrol.blogspot.com

[12]Ц.Лувсандорж (2011-2014), , “Математик боловсрол: хэлбэрдэх үү, хэрэглэх үү?”, http://ikhseminar.blogspot.com

[13] Том хүн- насан хүрэгч

[14] Luvsandorj.Ts (2003), Alternative learning and its equivalency, essay, University of Adelaide,  http://mr- institute.blogspot.com

[15] Ts.Luvsandorj (co-author) (2013),  Achievements, lessons learnt  and sustainability of the MCA-M-TVET: competency based standards and curriculum ; teaching and learning environment

[16] Report on e-learning objects and  their ICT and didactic requirements under the MEDS-ADB-ESRP by Luvsandorj.Ts, 2013, UB