MONGOLIA'S MISERY

The world needs to wake up to the macabre reality of poverty in Mongolia, writes DAMIEN DAWSON.

For the past six months I have been filming a documentary covering human trafficking and poverty in Mongolia.
Last month, my cameraman and I walked into the Ger districts that are scattered across the hillsides of the capital city of Ulaanbaatar and that house more than 80 per cent of the capital's inhabitants.

The districts, named for the traditional Mongolian dwellings that are built with whatever the occupants can find or afford to use, have stood on the hills for so long that shops have sprung up among them in a manner like the shanties of Brazil and Indonesia.

In winter, the temperature falls to minus 25deg. These communities do not have running water or sanitation. Hundreds, perhaps thousands of people share pit toilets and wells. The infant mortality rate in this country of just over 2.6 million is 13%.
But among those struggling to live there and in many other places around the country, a terrible secret is being kept.

The hills around Ulan Bator are home to the poorest people in Mongolia and are also the sites of cemeteries, where the bodies of the young and old rest. But the dead are not at rest, nor are they being respected.

The cemeteries around Ulan Bator are being desecrated on such a large scale that the uniformity of the destruction, of almost every grave, makes the damage almost unnoticeable from a distance.

Graves lie open to the sun and the personal possessions and other keepsakes that were buried with the dead have been stolen and are being sold to tourists and foreign collectors on local market stalls and in antique shops. Bodies lie in pieces scattered around the cemeteries, dragged from their graves by robbers and animals, as buzzards circle the skies.

Desecrated graves appear to have lain open for as long as a decade, judging by the decay of the graves, the coffins and human remains.
In many cases the bodies are nowhere in sight and only a shred of the corpse or clothing is left in an empty coffin or by the grave.

The cemeteries are being used as refuse sites where medical and industrial waste is being dumped. Ger residents rummage through the gravesites in a horrific search for food and fuel, often using coffins as firewood.

During the rainy season of the summer months the water that runs off the hills, becomes contaminated with the waste and remains, and seeps into the wells used by these communities.

All this sits in sight of the national broadcasting station, with no sign of care or resolve from the state or the mass of international non-government organisations (NGOs) or national aid agencies based inside the country.

The Ikh Hural (Mongolian Parliament) enforces heavy taxes on the aid money given to the NGOs and independent aid agencies in Mongolia. Many of the NGO workers apply for positions in problem countries like Mongolia because of the high salaries offered. Few of these workers venture outside their offices without the comfort and security of their Land Cruiser and driver.

Some are said to be fuelling the problems that they have been sent there to prevent, with claims they are using sex workers and frequenting strip clubs when they are supposed to be fighting Aids.

A survey conducted by the Asia Foundation found that almost all street children, some as young as 10, were carrying a sexually transmitted disease. Many sex workers are victims of poverty and abuse in the home, thus adding fuel to an already serious problem.

Demonstrations against the current Health Minister are rife in Ulan Bator because of disputed mismanagement and corruption in the health service. The Mongolian Government recently secured $US300 million of aid money to fight poverty. But perhaps the question should be how a country of 2.6 million people can be suffering from social and political issues that are more common in war-torn African countries.

Mongolia does not suffer from the consequences of warring factions and tribal warfare, but its economy is becoming more unstable due to endemic corruption.

The country is mineral-rich with uranium, gold and copper and attracts huge interest from mining giants such as Ivanhoe Mines, Boro Gold, BHP and Rio Tinto and receives significant revenue from these activities. Yet more than 80% of the population reportedly lives in extreme poverty.
Mongolia has been a member of the United Nations for almost 50 years, yet violates the human rights of its own people in prisons and under the hand of local authorities. This is reflected in the standard of living its people endure.

The problem seems to be that no-one really cares about Mongolia, except to treat it as a commodity.
The outcome is the concrete evidence set before us, where girls as young as 11 are being forced into prostitution, and the spirit of a once-great people has been broken to the point where they would use the coffins of their ancestors as firewood.

* Damien Dawson is a British journalist who has been working in Mongolia for the past 18 months.

Posted by mayaguais at 2:18 PM

Friday, November 16, 2007

Монгол тарчлаан

"Өдрийн сонин", "Үндэсний мэдээ" сонины 2011 оны 10 дугаар сарын 28-ны дугаарт хэвлэгдэж олны хүртээл болсон.

                                                          Орчуулагчийн өчил

Ур хийц, хэлбэр дизайн хувьд тааруу ч, утга агуулгын хувьд өнөөгийн монголчууд бидэнд  нэн бодууштай, сургамжит нэгэн өгүүллэгийг Англи хэлнээс Монгол хэлнээ чадан ядан буулгаж Уншигч авхай Танд барьж байна.

Англи улсын сэтгүүлч Дамиэн Давсон 2007 онд монголын өнөөгийн нийгэмд хүмүүс хэрхэн ядуурч доройтож байгааг, улмаар энэ доройдлоос үүдэн тэд хүмүний тэнгэрлэг заяаг хэрхэн  гутааж бузарлаж буйг харуулсан нэгэн нийтлэлийг бичиж дэлхийн сайтуудад тавьсан юм. Интернэтээр тэнүүлчлэн явахдаа олж мэдэн, энэ нийтлэлийг уншсан монгол хүмүн бивээр тухайн үедээ монголоо өмөөрөх сэтгэл төрж,  монголын талаар ийм зүйл бичээд байхдаа яахав хэмээн уцаарлангуй сэтгэгдэл төрж, бидний бузар, муухай байдлыг дэлхийд ингэж тараасан эл сэтгүүлчийг  “Хүний мууд дуртай золиг” хэмээн зэмлэн буруутгаж явснаа энд нуух хэрэг юун. Гэвч тэрбээр үнэнг, бас бодит байдлыг хэлсэнг бодох тусам, бас ухаарах тусам ойлгож, одоо түүнд ихэд баярлаж явна. Тэрбээр монгол хүн монголынхоо төлөө хийгээгүй зүйлийг хийсэн. Эрхэм  Дамиэн, таны хүмүний тэнгэрлэг заяаг өнгөлөг байлгахын төлөө хийсэн зүйлд, мөн монголын төлөө гаргасан сэтгэл, зүтгэлд тань баярлалаа.

Монгол тарчлаан

Англи улсын сэтгүүлч Дамиэн Давсон бивээр “Монгол ядуурлын нууцлаг агаад гутамшигт бодит байдлыг дэлхий нийт мэдээсэй”  хэмээн бодож, энэхүү нийтлэлийг тэрлэж байна.

Монгол улсад бодит үзэгдэл болж буй ядуурал, мөн хүний хулгайн тухайн баримтат кино хийхээр энэ улсад бивээр өнгөрсөн зургаан сарыг өнгөрөөв.

Нутаг буцахаасаа өмнөх нэгэн өдөр би өөрийн зураглаачийн хамт  Улаанбаатарын орчмын бүхий л уул толгодоор цацагдсан мэт тарж байрласан, энэ хотын нийт хүн амын 80 орчим хувь амьдардаг “Гэр” хэмээх хороололын оршин суугчдын ахуй амьдралыг ажиглахаар тэднийг зорьсон юм. Тэнд бид юу харж, юуг олж мэдсэн гээч.

Тухайн хүний олж чадах эсвэл худалдан авч болох тэр зүйл бүхнээр босгож болдог монголын уламжлалт оромжийн нэрээр нэрлэсэн энэ хорооллын  хаяа, хүрээ уул толгод дамнан өдрөөс өдөр тэлнэ. Уулс, толгод дамнан хаяа, хүрээгээ ийнхүү тэлж буй эл хорооллын гудамжны дагуу байрлах дэлгүүрүүд Бразил, Индонезэд л  олонтоо таардаг  “нураад уначихна уу гэмээр л овоохой-шантууд”-ыг санагдуулдаг.

Өвөл энд хасах 25 хэм хүртэл хүйтэрнэ. Энэ хороололд оршин суугчдад эрүүл ахуйн  шаардлагыг хангасан ус уух  боломж огт  байдаггүй мэдэв.

 Хэдэн зуун, магад хэдэн мянган хүн нэг бохир худаг, нэг балайр жорлонг хамтдаа хэрэглэнэ, энд.  2.6 сая хүрэхгүй шахуу хүн амтай энэ улсад нялхасын эндэгдэл аль хэдийн 13 хувьд хүрчээ. Эл хороололд, цаашилбал, тус улсын иймэрхүү бусад газруудад амь зууж  буй хүмүүсийн дунд сонсоход аймаар, үзэхэд жигшмээр нэг нууц хадгалагдсаар байна.

Улаанбаатарын ойролцоох уул толгод  үхэгсдийн хувьд оршуулгын газар нь, ядуусын хувьд оргонох оромж нь болж байна. Хамгийн аймшигтай нь, энд үхэгсэд үл хүндэтгэгдэж, бүр тайван ч нойрсож  үл чадна.

Улаанбаатар хотын ойролцоох оршуулгын газрын бараг л бүх булш  холоос үл ажиглагдам байдлаар ихээхэн хэмжээгээр сэндчүүлэн  сүйтгэгдсэн байдаг. Энд ядуус одогчийн цогцосыг наранд ил гаргаж,  түүнтэй хамт булшилсан эд юмсыг тэр орчмоор нэг хөглөрүүлж, үнэт эдлэлийг нь хулгайлан зах дээр жуулчдад болон ховор эд цуглуулагчдад зардаг гээч. Тэнгэрт эргэлдэн нисэж үхсэн амьтны сэгийг энд тэндгүй таслан хаядаг махчин шувуу тас лугаа адил хулгайч, магад зарим амьтад одогчийг цогцсыг энд булшаас нь татан гаргаж, хэсэгчлэн хавь ойрд нь орхисон байх нь харахад аймаар, бодоход бүр жигшмээр.

Эвдэрсэн коффин (оршуулгын хайрцаг) болон үхэгсдийн тасдуулсан биеийн хэсгийн гэрч болсоор сэндчүүлсэн булшнууд наранд ил хэдэн арван жилээр ээгдэнэ. Үнэндээ, хөндөгдөөгүй цогцос  энд ховор бөгөөд ихэнхи тохиолдолд одогчийн биеийн хэсэг, хувцас хунар нь л хоосон хайрцаг эсвэл булшны эргэн тойронд хэвтэж байх нь олонтоо.

Монголд оршуулгын газрыг эмнэлэгийн болон үйлдвэрийн хог хаягдалын цэг мэт ашиглаж байна.  Гэрт оршин суугчид энэ хавиар  хоол олох, түлш  олох зорилгоор аймшиггүйгээр хэрэн тэнэнэ. Тэд оршуулгын коффиныг эвдэж, түүнийг ихэвчлэн галын түлш болгон хэрэглэдэг гээч.

Зуны саруудын борооны улиралд  уул толгодоос урссан борооны  ус булшны үлдэц, хог хаягдлаар бохирдож, улмаар хөрсөнд шингэн худагт нийлэх бөгөөд тэрхүү усаар нь гэрийн хорооллынхон ундаалж байна, энд.  

Одогсдын булшны хувь заяаны монгол дахь энэ жигшүүрт байдлыг үндэсний хэвлэл мэдээллийн хэрэгслэлээр нэг биш удаа хөндсөн ч энэ талаар ажил хийж, арга хэмжээ авч буй нэг ч байгууллага энэ улсад өдий хүртэл алга даа. Төрийн ба төрийн бус  нь ч , олон улсын болон тусламжийнх ч, бүр цаашилбал,  хүний эрхийн байгууллага нь ч өдий хүртэл энэ талаар дүлий дүмбэ, таг чиг ажгуу.

Монгол улсын парламент болох  улсын их хурлаас  төрийн бус байгууллага болон бие даасан болоод дэмжлэг туслалцааны агентлагуудад олгодог тусламжийн мөнгөнд их хэмжээний татвар тогтоожээ.  Төрийн бус байгууллагад ажиллагсдын ихэнхи нь өндөр цалин амалсан, Монгол шиг асуудал тээсэн өөр улс орнуудад  ажиллах сонирхолтой байдаг юм. Найдвартай, тохилог ланд крузер машингүй, жолоочийн найдвартай байдал хангагдаагүй энэ улсад үйл ажиллагаа явуулж буй төрийн бус байгууллагад ажиллагсдын маш цөөхөн нь эр зоригийг үзүүлж, эрсдлийг үүрч оффисоосоо гарч ажиллаж чадна.

Зон олныг ДОХ-оос урьдчилан сэргийлэх ажилд  биеэ үнэлэгч,  тайчих клубийнхийг ашиглах, улмаар тэднийг түүнтэй тэмцэнэ гэж итгэн үе үе тэдэнтэй уулзах төдийхнээр л түмний төлөөх энэ чухал үйл хэрэгт хандах  нь  “Дайран дээр давс нэмэх” мэт лугаа адил уг асуудлыг хурцатгаж, хүндрүүлж байх юм, энд.

Азийн сангаас хийсэн нэгэн судалгаагаар “гудамжны” гэгдэх бараг бүх хүүхэд, тухайлбал, 10 настай хүүхэд хүртэл бэлгийн замын халдварт өвчинтэй байгаа нь тогтоогджээ.  Биеэ үнэлэгчдийн ихэнхи нь ядуурлын золиос бологчид,  мөн гэр бүлдээ буруугаар ашиглагчид байдаг. Энэ байдал  нь  монгол тарчлаанд нэрмээс мөн болсоор.

Эрүүл мэндийн үйлчилгээнд оршиж буй авилгал, олиггүй удирдлага, уршиггүй менежментийн маргаан, мөн эрүүл мэндийн сайдаа эсэргүүцсэн жагсаал Улаанбаатарт болох нь элбэг. Монгол улсын  Засгийн газар тусламжийн 300 сая америк долларыг ядууралтай тэмцэхээр авчээ. Гэвч ядуурал, доройтол энд буурсангүй.  Монголд амь зууж буй хүмүүсийн ийм  тарчлааныг мэдэрсэн хүн бүр   “2.6-аахан сая хүн амтай энэ улс дайн дажины хөлд удаан хугацаанд нэрвэгдсэн Африкийн орнуудад л түгээмэл таардаг нийгэм-эдийн засгийн ийм асуудалтай яагаад ингэж тулгарав, бас энд хүмүүс яагаад ингэтлээ  зовж, тарчилж байна вэ” гэсэн  асуултыг тавих нь эргэлзээгүй  биз ээ.

Монголчууд үнэндээ он жилүүд дамнасан дайн дажин, овог, аймгуудын хоорондын тэмцлийн үр дагаварт нэрвэгдэн ингэж тарчлан зовж байгаа биш юм шүү, харин зөвхөн монголжсон авилгалаас улбаасан эдийн засгийн тогтворгүй байдлаас болж хүмүүс энд ингэж тарчилж, зовж байна даа.

Энэ орон уран, алт, зэс зэрэг байгалын баялагаар баян учир Айвонхуо Майнез, Боро голд, БХП болон Рио Тинто зэрэг уул уурхайн магнатуудыг анхаарлыг аль хэдий нээ татаад эхэлжээ. Тэднээс ч монголын  засгийн газар багагүй орлогыг аль хэдийн босгосон боловч  хүн амын 80 орчим хувь нь туйлын үгээгүй  байдлаар ядуу амь зуусаар.

Монгол улс Нэгдсэн үндэсний байгууллагын гишүүн болоод 50 жил өнгөрсөн боловч  энэ улсад хүний эрх шоронд ч,  албан тушаалтны гар дээрч зөрчигдсөөр. Энэ нь ч хүмүүсийнх нь амьдралын стандартад бодит тусгалаа олсныг бид харлаа.

Монголыг гэх хүн үгүй болж, харин эх оронг зарж болдог бараа бүтээгдэхүүн мэт үзэх хүмүүсийн тоо олширсон нь энэ улсын  өмнө тулгарч буй ноцтой нэгэн асуудал мэт санагдана. Монгол ийм л болсныг гэрчлэх баримт бидний өмнө ил дуурайн харагдана. Энд  хүмүүс ирээдүйн монгол үрсийн ээж болох 11 настай охиноо хүчээр биеэ үнэлүүлэгч болгох хүртлээ ядуурсан байна. Энд хүмүүс  өвөг дээдсийнхээ оршуулгын хайрцаг(коффин)-ыг галын түлээ болгон хэрэглэж амь зуух хүртлээ доройтож хүмүн заяаны тэнгэрлэг байдлыг гутаан, нэгэн цагийн их үндэстний амин сүнсийг бузарлаж байна. 

Монгол улсад өнгөрсөн 18 сарын турш ажиллаж амьдарсан                                                          Англи улсын сэтгүүлч Дамиэн Давсон

                                                                 2007 оны 11 дүгээр сарын 16-ны өдөр, Баасан гариг

                                                           Англи хэлнээс Монгол хэлнээ буулгасан Ц.Лувсандорж

Турк улсад 7.2 баллын хүчтэй газар хөдлөлт болж ихээхэн хохирол амсав

Өнгөрсөн Ням гаригт Турк улсын  Иран хилийн ойролцоох өмнөд хэсэгт 7.2 баллын хүчтэй газар хөдлөлт болов.  Энхүү газрын хөдлөлтийн гүн 20 км, эпицентр (гол төв)  нь Ван нуурын ойролцоо орших Табанли тосгон юм.  Энэхүү газар хөдлөлтөд Битлис, Мус, Батман, Диярбакир болон Наккари зэрэг хот суурин өртөж,  одооогийн байдлаар 500-1000 орчим хүн амь үрэгдсэн байх магадлал байна. Мөн мөн хэдэн арван байшин барилга нуржээ.   Энэ газар хөдлөл нь 1999 оноос хойш Турк болсон хамгийн хүчтэй газар хөдлөлт бөгөөд энэ нь Израль улсад ч мэдрэгдэж байсан гэнэ.

Энэхүү байгалийн гамшигт өртсөн  Турк түмэнд дэлхийн улс орон, олон нийтийн байгууллага дэмжлэг, тулалцааг үзүүлэхээ илэрхийлж эхлээд байна.

ЦЭВДЭГ СЭТГЭЛ, ХҮЙТЭН ЗҮРХ

"Үндэсний мэдээ" сонины 2011 оны 10 дугаар сарын 19-ны дугаар хэвлэгдсэн.

Хятадын зүүн өмнөд хэсэгт орших Гуандонг мужийн Фошан хотын нэгэн гудамжны хяналтын камер 2011 оны 10 дугаар сарын 13-ны өдөр гарсан ийм нэгэн хэргийг бичиж үлдээжээ. Микро автобусны жолооч 2 настай хүүхдийг  дайрчихаад юу ч болоогүй юм шиг хохирогчийг орхиод яваад өгч байна. Машины зам дээр бэртэж, шарахдан цусаа гойжуулаад амь тэмцэн хэвтэж буй энэ бяцхан хүүхдийн дэргэдүүр 7 минутын туршид дугуйтай явж өнгөрч буй  мянга мянган хятад хүний хэн ч түүнд туслаагүй, зүгээр л юу ч болоогүй байгаа мэт өнгөрөөд байх юм.  Энэ хооронд нь тэр хүүхэд ачааны машинд 2 дахь удаа дайруулж байна. Эцэст нь нэгэн эмэгтэй тэр охиныг замын хажуу тал руу татаж гарган, ээжийнх өмнө тавьчихаад, яаран яаран арилаад өгч байгаа юм.  Хохирогч хүүхдэд тусалсан  цорын ганц энэ эмэгтэй эл хотын оршин суугч биш болох нь хожим бас нотлогджээ (Peйтер агентлаг, Михайл Мартины нийтлэлийг иш үндэс болгов).

Цэвдэг сэтгэлтнээр дүүрсэн эл хотын ийм нэгэн хэргийн видео бичлэгийг Хятадын нийтийн нэгэн сүлжээний сайтад байрлуулсан нь дэлхийн нийтийг “шоокон”-д оруулж байна. Дэлхийн эдийн засгийг хөтлөх, чиглүүлэх хэмжээнд материалаг болон оюуны хүч чадалтай болж тэнхээжин буй Хятад улсын энэ хотод хүмүүсийн  сэтгэл яагаад ингэтлээ цэвдэгжив, тэдний зүрх нь яагаад ингэтлээ хөрөв. Тэд тэс өөр гаригынх бус, харин хүмүн төрөлхтөн-бидний нэг хэсэг шүү дээ.

Ц.Лувсандорж

Машины соёлын бидний гуниг

Машины соёлын бидний гуниг

Хүний бүх зүйл соёллог.  Итгэл үнэмшил, хэл сэтгэлгээ, зан заншил, зан үйл, зан байдал, мэдлэг, чадвар, боловсрол, бодол, санаа, үйл хөдөлгөөн, нүдний харц , нүүрний хувирал ч соёллог.  Хүний оршихуйн ийнхүү соёллог байдал нь биологийн хувьд бараг л ав адилхан хүмүүсийг их л ялгаатай болгож харагдуулна. Энэ ялгаа нь  уг чанараараа  хэлбэрийн ч,  мөн чанарын юм шиг орших нь олонтой. 

Нүүдлийн соёлыг бүтээгч,  бас тээгчийн томоохон төлөөлөл болох монголчууд бидний нүүж, суух ахуй амьдрал морьтой л салшгүй холбоотой.  Ийм учраас амьдрал маань морь, морь маань амьдрал болох нүүдэлчний ахуйд морины соёл нэвт шингээстэй. Морь тэдний итгэл үнэмшил, тахил шүтээнд заларна. Морь тэдний зовлон жаргалын илэрхийлэл дуу, хуур, хөгжим, бүжигт нь илэрнэ.  “Морь”  гэсэн энэ долгион тэдний эелдэг, сайн харилцааны илэрхийлэл болно. “Морь сайн унах уу” гэж асуун эелдэгээр яриа өднө. “Морь харья” гэж эелдэгээр биеэ засах хүслээ  илэрхийлнэ. Монгол оршихуйд морины соёл нэвтрээгүй зүйлийг олоход, иймд, тун бэрх ажгуу.

Морины соёлт монгол ахуйд машины соёл нэвтэрч байна. Шинэ соёлд ороход хүмүн бид ижил төсөөтэй өмнөх төсөөллөөрөө түүнд эхлээд ханддаг нь танин мэдэхүйн жам ёс. Иймд морь, машин хоёр тээврийн хэрэгслэл болж байгаагаараа үүргийн хувьд адилхан тул монголчууд бид морины соёлоор машины соёлд хандаж, түүнд халдаж эхлэвэл гайхах зүйл огт үгүй биз.  Гэвч морь гэдэг хүмүний нэгэн адил зовлон, жаргалыг тээгч амьтан, түүний анд нөхөр бол харин машин цагт 200 км гаруй хурдалж чадах, 40-200 гаруй морины хүчтэй орчин цагийн  хүчирхэг нэгэн зэвсэг юм. Иймд  морины соёлтой тархиар машинтай харьцаж л, харин, үл болно.

Морины соёлт монгол машины соёлыг гутааж байна. Явган хүний гарцанд дээр машинд дайруулж алтан амиа алдсан хүн бүрийг түүний хөлийнх мөрөөр илэрхийлж дүрсэлсэн нэгэн зурагт хуудсыг эргэн нэг саная.  Зураг хуудсанд дүрслэгдсэн хүний мөр тоймгүй олон, тэдний дунд  жижигхээн хөл нь  маш олон, бас дэндүү өрөвдмөөр. Сард дундажаар 30-40 хүүхэд буюу өдөрт дундажаар 1-2 хүүхэд ногоон гэрлээр, гарцаар зам гарч явахдаа машинд  ширгүүлж дайруулан, улмаар  амиа алдаж, хүндээр гэмтэж байна.  Монголд маш олон хүн ногоон гэрлээр, гарцаар зам гарахаасаа айдаг, тэр нь тэдэнд сэтгэлийн дарамт, стресс үүсгэдэг, эцэст нь тэд өвчинд нэрвэгддэг болохыг тогтоосон судалгаа ч бас цөөнгүй байна. Ногоон гэрэл асахад хүн, машин хоёр нэгэн зэрэг хөдөлгөөнд оролцохоор зохицуулсан зам хөдөлгөөний ийм дүрэм  биднийх.  Жолооч болох хүн боловсролгүй, хүмүүжилгүй, төлөвшилгүй, хүний ёс зүйгүй, ёс суртахуунгүй, бичиг үсэггүй ч байж болохыг ч зөвшөөрдөг энэ  хууль мөн л морины их, харин машины бага соёлтой өнөөгийн монголынх. Мэргэжлийн багшгүй, мэргэжлийн стандарт, хөтөлбөргүй,  мэргэжлийн арга зүй  байхгүй, хамгийн гол нь мэргэжлийн бодит үнэлгээгүй, олон талын оролцоо, хяналтгүй, нээлттэй бус, хаалттай байдлаар жолооч бэлтгэх энэ сургалт бас л биднийх. Явган хүний гарц дээр өлгийтэй нялхас дайрчихаад хээв нэг зугтаад явчих жолоочийн энэ авир, төрх, ёс зүй  биднийх.  Морины  соёлт бидний  машины өнөөгийн соёл ийм л бага, тийм л гунигтай, бас гутамшигтай.

Морины соёлт жолоочийн өнөөгийн монгол төрх

Жолооч  мэргэжил “машин”  хэмээх хүчтэй, хурдтай зэвсгийг зөв, аюулгүй хэрэглэхийн арга, ухааныг энэ мэргэжлийн  ёс зүй, ёс суртахуун, соёлтой нь хамт нягт нямбай шингээн эзэмшихийг хувь хүнээс шаарддаг орчин цагийн нарийн мэргэжил юм. Хүн хүчтэй зэвсэгтэй болохоороо л түрэмгийлэгч, дарангуйлагч, хүчээр далаалгагч болж хувирах  магадлал өндөр байдаг тул соёлт хүмүн төрөлхтөн жолооч мэргэжлийг эзэмшигчдэд “номхорсон“ байх, тодруулан хэлбэл, дор хаяж бичиг үсэгт тайлагдсан байх, орчин цагийн нийгэмшил, иргэншлийн наад захын боловсролыг эзэмшсэн байх, дарангуйлал, түрэмгийллийн бус хүмүүнлэгийн ёс зүй, ёс суртахууны цагаан толгойд суралцсан байхыг шаардсаар иржээ. Энэ ч нь хүмүүнлэг ёсонд нийцнэ биз ээ.  Гэвч Монгол улсын “Хөдөлгөөний аюулгүй байдлын тухай” хуулиар  бол 18, түүнээс дээш настай, эрүүл бөгөөд жолоочийн курст хамрагдаж, шалгалтанд тэнцсэн хүн бүр л жолооч болчихоор байх юм. Энд жолооч болох хүсэлтэй хүний бичиг үсэгт тайлагдсан байдал болон түүний боловсролтой холбоотой заалт огт алга. Нэгэнд хуулиар жолоочоос ямарч түвшний боловсрол ч огт шаардахгүй байгаа тул бичиг үсэггүй хүн ч элдэв аргаар жолооч болох нээ, энэ улсад. Боловсролгүй жолоочийн болчимгүй авир, болхи төрх  морины их соёлтой монголын машины соёлыг багасгаж, гутааж байна.

Явган зорчигчийн гарцны цагаан шугаманд дээр  машинаа  зогсоочихоод, тамхи татаж, утсаар хээв нэг ярингаа машиныхаа цонхоороо хаяа хаяа хог хаяж цагийг нөхцөөн сууж буй нь  мунхаглалд манарсан цагийн монгол жолоочийн түгээмэл нэгэн болхи төрх.  Жолоочийн энэхүү болхи төрх  нь морин дээрээ тааваараа л яриа хөөрөө өрнүүлж, дуртай газраа  морь харан, хай саагүй хог новшоо хаяж болдог морины соёлын нэгэн хэсгийг санагдуулна.

Явган зорчигчийн гарцны шугам дээр машинаар хүн, хүүхэд, бүр өлгийтэй нялхас дайрчихаад зүгээр л яваад өгөх,  зугтах  нь шалдар булдар энэ цагийн монгол жолоочийн түгээмэл зэрлэг  араншин. Жолоочийн энэ зэрлэг араншин нь “4 настай хүүхдээр хурдны морь хүчээр унуулж чаддаг,  морь  сайн унасан хүүхдийг нь бус, харин түрүүлж ирсэн морио л хайлан магтан дуулдаг, эмнэг хангал сургаж байгаад бэртэхэд “морины хөл хөнгөнхөн, зүгээр гэж хэлж чаддаг”  морины соёл дахь хүмүүнлэг бус, амьтанлаг,  зэрлэг нэгэн бодит байдлыг  өөрийн эрхгүй бодогдуулна.

Тансаг, том машинтай болохын хүслэнг бүтээсэн; үнэтэй шатахууныг үнэгүй хэрэглэхийн төлөө хэрүүл өдөөсөн;  хотод  машинаараа “явж байгаа ч биш, явахгүй байгаа ч биш”  байдалтай холхин зогсож, орилдон чарлалдах чадварыг эзэмшсэн; мөн хөдөөд машинаараа малаа хариулах бодлыг ч бас өвөрлөсөн энэ тархи худал, хуурмагт дарлагдсан, эмх замбараагүйд хөтлөгдсөн энэ нийгмийн эдүгээ цагийн монгол жолоочийнх.  Монгол жолоочийн тархины ийм шинж чанар  “сайн морийг зөвхөн сайн тээврийн хэрэгслэл болгон ашиглах төдийгүй, мөн түүнийг өөрийнхөө нийгэмд эзлэх байрыг суурийг тодорхойлох нэгэн хэрэгсэл болгон ашигладаг, өөрөөр хэлбэл, “сайн морь унаж, эзэмших нь чухал, харин ямар үнэтэй авах нь чухал бус, тэр тусмаа энэ  үйлдэл зон олон, нийгэмд ямар хор нөлөөтэй байх нь бүр ч чухал биш”  гэсэн бодол, санаа нь хөдөлшгүй, хөндөшгүй итгэл үнэмшил байдаг  морины соёлд нэрвэгдсэн хүмүний тархины зарим шинжийг өөрийн эрхгүй санагдуулам.

Замын хөдөлгөөнд сайн морьтойгоо л явж  байгаа  мэт оролцох жолоочид  замын цагдаа, эсвэл хувь хүн зохих шаардлага тавихад тэд гэмшсэн царай огт  үгүй, харин урдаас нь элдэв байдлаар, тухайлбал,  “Чи хэн бэ, чамайг алаад өгнө” гээд л бандгар машинаас мантгар залуу бууж ирээд л хавийн ойрын хүнийг айлган зандаргах; аль эсвэл, ивээлд нь байдаг дарга, албан тушаалтан руу утас цохиж  “Нэг муу новш (шаардлага тавьсан цагдаа болон хувь хүнийг ихэнхдээ тэгэж дуудна) зогсоогоод,  шаардлага тавиад байна, түүнийг ажлаас нь халаад өг” гэх маягтайгаар эрхлэнгүй хов хүргэх, эсвэл, шууд л  зодолдох зэргээр аяаглах нь  хээль хахуул, авилга, танил талын хар хүчинд манаран хордсон энэ цагийн жолоочийн монгол авир, монгол давралт.  Монгол жолоочийн энэ авир, давралт нь морины соёл нэвт шингэсэн монгол ахуйд амь бөхтэй хэрэглэгдсээр л байгаа “нохойтой наадвал хормойгүй, ноёнтой оролдвол толгойгүй” гэсэн зүйрлэлийн утгыг дахин нэг бодуулна.

Эхнэр нь аюулгүйн бүсээ зүүгээгүй, хүүхдүүд нь машины цонхоор толгой, гараа гарган тоглож байхад хээв нэг л хурдалж  явах нь “хууль нь гууль” болсон энэ нийгмийн монгол жолоочийн түгээмэл нэгэн хэнэггүй зан. Монгол жолоочийн энэ хэнэггүй зан “4 настай балчирыг морь унуулж хонь хариулуулдаг, бага насны хөвүүнийг эмнэг хангалын нуруун дээр өргөж тавиад орхичдог,  морийг тахин шүтэхийн ухааныг түүнийг махлан идэх урлагтай нь хамт нэгэн зэрэг уламжлуулж чаддаг” морины соёлын зөрчилтэй, бас эрсдэлтэй ертөнцийг дахин бодогдуулна.

Морины соёлтой монголд жолооч ийнхүү авирлаж сурахад жолооч  бэлтгэх сургалт (курс)-ийн өнөөгий байдал  ихэд муугаар нөлөөлж байна.

Морины соёлт монголын машины соёлгүй жолооны сургалт

Мэргэжил олгох сургалт бол мэргэжлийн нарийн үйл ажиллагаа, тасралтгүй сайжирч байх үйл явц юм. Сургалтын үйл явц, үйл ажиллагааны мэргэжлийн байдал нь  мэргэжлийн стандарт, хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж буй эсэх, сургалтын зохих орчин бүрдүүлсэн эсэх,  мэргэжлийн багш, сургагчтай эсэх, хамгийн гол нь мэргэжлийн удирдлага, менежмент байгаа эсэх зэрэг үзүүлэлтээр илрэн хэмжигдэх бол түүний үр дүнгийн чанар, чансаа нь  хөдлөнгийн, бодит, мэргэжлийн үнэлгээгээр илүү харагддаг.  Мэргэжлийн байх буюу сайн сургалт ямагт олон талт оролцоо, хяналтыг дэмжсэн, хаалттай бус, харин нээлттэй зарчимд тулгуурласан байдаг билээ.  Монгол улсад жолооч бэлтгэж буй сургалтын өнөөгийн байдлыг сайн сургалтын зарим шинжээр доор шинжин үзье.

Жолооч бэлтгэх сургалт мэргэжлийн бус байна даа, монголд. Жолоочийн бэлтгэх сургалт-курс мэргэжлийн багшгүй байна. Энд зүгээр л туршлагатай жолооч, эсвэл эмч хичээл сургалтыг удирдан явуулж буй нь багш мэргэжлийг гутааж байна. Энд мөн жолоочийн мэргэжлийн стандарт, хөтөлбөр алга. Дүрмийн багш “Замын хөдөлгөөний дүрэм”-ээ хичээлийн хөтөлбөр гэж бодох юм энд. Жолооны дадлагын багш зодож чичэх, харааж загнахаа сургалтын арга, арга зүй гэж ойлгосоор байх юм, энд.  Энд “жолоочийн курс бүхэн  45 хоногт бүх суралцагчийнхаа 80 хувийг амжилттай төгсгөх ёстой, эс тохиолдолд уг курсийг хаана” гэсэн  мэргэжлийн бус, харин захиргааны болхи зарчим ноёрхож байна. Энэ нь уг чанараараа  “хүн бүр адилгүй, хөлөг бүр жороогүй” гэсэн эртний нэгэн сургах ухааныг улиндаа гишгэж, ямар ч хүнийг ямар ч  аргаар хамаагүй жолооч болгох үйлд  хүчээр хөтөлж байна.  Нийслэлд үйл ажиллагаа явуулж 300 гаруй курсийн 20000 гаруй төгсөгчдөөс зөвхөн зургаанхан хүн  л бүх шалтгалтыг авдаг гажиг энд бас оршиж байна.  Ийм л байгаа учраас монголд машины соёлыг тээсэн жолооч бэлтгэгдэж чадахгүй байна даа.

Жолооч бэлтгэх сургалт нээлттэй бус хаалттай байна даа, монголд.  Жолооч бэлтгэхтэй холбоотой бүхий л эрх мэдэл зөвхөн Замын цагдаагийн газарт төвлөрчээ. Жолооч бэлтгэх курсийг ажиллуулах эрхийг  олгох “хүндэттэй, ашигтай” нэгэн үүрэг энэ л газарт  олгогдож. Жолооч бэлтгэх сургалтын үйл явц, үр дүнг хянах, шалгах эрх зөвхөн энэ л газарт  бас байна. Жолоочийн курсийг төгсөгчөөс шалгалт авч тэнцүүлэх, үл тэнцүүлэхийг энэ л газар мэднэ. Жолоочийг хянан шалгаж, торгох эрх бас эл газарт. Ингэж нэг байгууллагад жолооч бэлтгэх бүхий л эрх мэдлийг төвлөрүүлснээр энд нээлтэй бус, хаалттай байдал бий болжээ. Энэ нь  эргээд  нөгөө л танил тал, авилга, хээл хахууль   цэцэглэхийн үндсийн үндсийг энд бүрдүүлж байж болзошгүй байна.

Жолооч бэлтгэх сургалтыг мэргэжлийн болгож, түүний үйл явц, үр дүнгийн үнэлгээнд хаалттай бус нээлтэй зарчмыг нэвтрүүлэхсэн. Жолооч бэлтгэх сургалтын ажлыг мэргэжлийн байгууллага, өөрөөр хэлбэл, боловсрол, сургалт хариуцсан төрийн захиргааны төв  байгууллага-Боловсролын яам хариуцуулдаг байвал зохистой мэт санагдана. Замын цагдаагийн газар, харин, энэ сургалтын үр дүнг хянах, шалгах ажлыг  хариуцдаг байвал оновчтой мэт.  Ингэж зохицуулалт хийснээр  жолооч бэлтгэх ажилд олон талын оролцоо буй болж, төвлөрөл саарч,  авилга, танил талын “ хар” нөлөөлөл буурч, улмаар жолоочийг  зөвхөн мэргэжил, мэргэшлийн хүчээр  л сайн бэлтгэх  бодит нэгэн нөхцлийг бүрдүүлж болох мэт бодогдоно.

Морины соёлт монголын машины соёлгүй хууль, дүрэм

Хууль, дүрэм, зохицуулалт гэдэг шинэ соёл, шинэ харилцааг түгээх хүсэл, тэмүүллийн илэрхийлэл, бас түүнийг хэрэгжүүлэх хэрэгслэл юм. Энэ ч утгаараа, Монголын улсын “Хөдөлгөөний аюулгүй байдлын тухай” хууль бол бидний машины соёлын өнөөгийн өнгө, төрх болох буй зээ.  Машины соёлын бидний мэдрэмжийн хэмжээг тодорхойлсон энэ хуульд машины соёлгүй нилээд зүйл байна.

Машинтай нийцүүлж дүрмээ хийх үү, аль эсвэл дүрмэндээ нийцүүлж машины импортлох уу? Энэ асуудлыг одоогийн мөрдөж буй хууль, дүрэм, бодлогоор шийдвэрлэсэнгүй. Замын хөдөлгөөнд баруун гарын дүрмээр оролцдог манай улсад  зүүн гарын дүрэмтэй улсад зориулсан машин чөлөөтэй явж, хөдөлгөөнд үндсэндээ дүрэмгүй оролцож байна. Ийм машин хөдөлгөөнд оролцоход баруун гарын дүрэмтэй бидэнд багагүй түвэг учруулж, иргэд аваар осол орохын  бодит олон шалтгаан бий болдог.  Жолоочийн ярьж заншсанаар зөв биш талдаа жолоо (pуль)-тэй машин шөнийн цагт эсрэг урсгалд яваа жолоочийг гялбуулж аваарт оруулдаг.  Мөн баруун гарын дүрмийг баримтлан урд явж буй машиныг гүйцэж төрүүлэхэд энэ нь их бэрхшээл учруулах төдийгүй, мөргөлдөх, шүргэлдэхийн эх шалтгаан болдог. Хамгийн гол нь, энэ нь зорчигчийг машины гол урсгал явж буй тал руу буулгах байдалд жолоочийг хүчээр оруулснаар хүнийг ахиад л  осол аваарт өртүүлэх бодит нэгэн нөхцөлийг бий болгож өгдөг. 

 Ногоон гэрлээр хүн, машин хоёрыг нэгэн зэрэг хөдөлгөөнд оролцуулж, улмаар тэднийг гарцан дээр мөргөлдүүлэхээр зохицуулж өгсөн хууль, дүрмийн заалт бас байх юм. Явган зорчигч ногоон гэрлээр, гарцаар зорчиж эхлэхэд машин мөн  л ногоон гэрлээр зүүн гар тал руу эргэх хөдөлгөөн хийхээр, эцэст нь хүн, машин хоёрыг гарцанд дээр уулзуулж, мөргөлдүүлдэг замын хөдөлгөөний дүрмийн энэ заалт  зөвхөн машины соёлгүй төдийгүй хүмүүнлэг бус, хүний амар амгалан явах эрхийг үл хүндэтгэсэн, цаашилбал, хүмүн төрөлхтний соёл иргэншил, ухаарал, үнэ цэнийн эсрэг чиглэсэн үйлдэл мэт санагдаж байна.  Дүрмийн энэ болхи заалтыг  “ногоон гэрэл, цагаан шугам” гэсэн аянтай  нийлүүлж  авч үзбэл “хүүхдүүд ихэвчлэн л гарцанд  дээр  машинд шүргүүлж, дайруулаад байгаагийн  цаана далд нэгэн шалтгаан байгаа юм биш үү”  гэж хардах сэтгэл бас төрнө.

Замын хөдөлгөөний хууль, дүрмийг  зөрчиж, хүний эрүүл мэндийг ноцтой хохироох, цаашилбал, амь насыг нь хүртэл егөөтгөсөн этгээд мөнгө төлөөд хэргээс мултарчихаж болох хуулийн ийм зохицуулалт бас байх юм. Эрүүгийн хуулийн 215 дугаар заалтаар бол мөнгөтэй хүн, баян хүн замын хөдөлгөөний зөрчил гаргаж, хэрэг үйлдэн, хүн дайрч алахад ч шоронд суухгүй байж болох нээ, энэ улсад. Цаашилбал, замын хөдөлгөөний дүрэм зөрчигчдөд хүлээлгэх торгуулийн хэмжээ нь хэт бага, хамгийн ихтэй 50000 төгрөгөөс хэтрэхгүй байна. Ийм торгууль нь монгол жолоочийг замын хөдөлгөөнд зөрчил үүсгэхгүй оролцох, хэрэг гаргахгүй байх, хүн дайрахгүй байх  эдийн засгийн хөшүүрэг болж чадахгүй байна.

Морины их соёлт монголын машины өнөөгийн соёлын өнгө, төрхийг харуулж буй замын хөдөлгөөний дүрэм, хөдөлгөөний аюулгүй байдлын тухай хууль, жолооч бэлтгэх сургалт, түүний зохицуулж буй нийтийн албыг машины эх соёлд нийцүүлэн шинэчилье, сайжруулья, өөрчилье. Ногоон гэрлээр хүн, машин хоёрыг уулзуулж буйг больж  дүрмээ өөрчилье.  Хүн дайрсан жолооч мөнгө төлж хэргээс мултарж буйг хальж  хуулиа шинэчилье.  Жолооч бэлтгэх ажлыг нээлттэй, мэргэжлийн болгож  нийтийн албаа шинэчилье. Машины хөдөлгөөнд морины соёлоороо оролцож буй мэт авирладаг жолоочийг машины соёлтой болгон сэнхрүүлэн сэхээрүүлж сургалтаа шинэчилье. Морины их соёлт монголд машины эх соёлыг зөв түгээж болохгүй бүхнийг өөрчилье.         

                        
Ц.Лувсандорж

2011 оны 12 дугаар сарын 10-ны өдөр 

ХӨДӨЛМӨРИЙН НАМ МОНГОЛД ЦОРЫН ГАНЦ ОРШИЖ, ЗӨВ Л БАЙГААСАЙ

"Үндэсний мэдээ" сонины 2011 оны 10 дугаар сарын 3-ны дугаар болон "Хөх Толбо" сонинд хэвлэгдэж олны хүртээл болсон өгүүллээ Танд толиулж байна.

Хүмүний эргүүлэн эргүүлцүүлбэл зохих нэгэн шастирт “Эхлээд үг л байсан” гэдгийг их л онцлон тэмдэглэжээ. Үг гэдэг их хүч эрчмийг тээж явдаг долгион болохоор ийнхүү тэмдэглэсэн ажгуу. Үгийг хэлэхийн зуур л түгэн тархах энэхүү долгионы их хүчийг зөв хэрэглэснээр сайн сайхныг  бүтээж чадна, бас түүнийг буруу хэрэглэснээр муу муухай, зовлон зүтгүүрт хөтөлж болно. Иймд улс үндэсний хэмжээнд үйл ажиллагаа явуулдаг улс төрийн хүчин-намын нэрийг их л онож бүтээж, зөв хэлж байх нь хамгаас чухал юм.

“Хөдөлмөр (Labour)” гэдэг энэ үг дэлхийн 7 тэрбум гаруй хүмүний зүрх, сэтгэлийг эзэмдсэн,тэдний ахуй амьдралыг хөтөлсөн агуу хүчит долгион, бас үнэт брэнд нэр юм. Иймд “Хөдөлмөрийн нам (Labour party)” гэсэн нэртэй улс төрийн хүчин бараг улс оронд бүхэнд байдаг бөгөөд байхдаа хүчтэй, идэвхитэй, ганц л байдаг. Гэвч бидний улсад “ардчилсан, ардын” гэсэн үгийг хэрэглэсэн цөөнгүй нам байдаг шиг “хөдөлмөрийн” гэсэн энэ хүчтэй долгион, үнэт брэнд нэрийг зүүлт болгон хэрэглэсэн маш олон улс төрийн хүчин үүсэх, тэр нь олон байгаагийнхаа хэрээр энэ үгийн мөн чанар, утга учрыг алдагдуулах, улмаар устгах бас л нэг олиггүй байдал, зохисгүй үзэгдэл нийгэмд гарч болзошгүй байна.

Улсын бүртгэлийн ерөнхий газарт “хөдөлмөр” гэсэн үгийг зүүлт болгон хэрэглэсэн намын олон нэр, тухайлбал, Монголын ардчилсан хөдөлмөрийн нам, Монголын үндэсний хөдөлмөрийн нам, Монгол ардын хөдөлмөрийн нам,  Монголын хөдөлмөрчдын нам, Монголын либерал хөдөлмөрийн нам зэрэг нэрийг аль хэдийнээ баталгаажуулжээ. Ийм үйлдлийн цаана “удахгүй энэ улсад “хөдөлмөрийн“ гэсэн үгийг нэрийн зүүлт болгосон тийм л тооны намууд гарч ирэхээр бэлтгэлээ хангаж байна“ гэсэн санаа далд нуугдана. Одоогийн байдлаар бид “Монголын Үндэсний Хөдөлмөрийн Нам” хэмээх нам Улсын дээд шүүхэд бүртгүүлэх өргөдлөө өгөөд буцсны, “Хамуг Монголын Хөдөлмөрийн Нам” байгуулагдснаа зарласны гэрч болж байна. Цаашид  эрхэм зарим нөхөд маань “Хөдөлмөрийн нам Монголд цорын ганц оршихын зохистой”-г үл ухаарвал бид иймэрхий үйлдэл, үзэгдлийн гэрч болсоор л, “хөдөлмөр” гэсэн энэхүү үг-долгионы агуу хүч чадал буурсаар л, утга нь алдарсаар л эцэст нь алга болох вий дээ.

  Үгийн утгыг мэдвэл ертөнцийн төөрөгдлийн тэн хагасаас сална гэдэг. “Хөдөлмөр” гэсэн үг өөр үгээр тодотгогдох шаардлагагүй  хүчтэй долгион, дэлхийд танигдсан үнэт цэнэтэй брэнд нэр юм. Нэгэнт “улаан хөдөлмөр”, “цэнхэр хөдөлмөр”, “үндэсний хөдөлмөр”, “монголын хөдөлмөр” гэсэн холбоос үгс учир зүйт, утга төгөлдөр санааг илэрхийлэхгүй тул “Хөдөлмөрийн нам” гэсэн нэрийн өмнө ямар нэгэн тодотгол хийсэн намын аливаа нэр утга зүйн хувьд зохисгүй.  Мөн улс төрийн намын үзэл, чиглэлийн шугаман дүрслэлийн үүднээс харвал хөдөлмөрийн нам нь төв зүүний гэсэн ангилалд илүүтэй хамаарахыг, шугаман бус дүрслэлийн үүднээс хэлбэл энэ нь “хөдөлмөр зөвхөн монгол хүнд бус аливаа хүнд л сайн сайхан амьдралыг өгөх тухай номнолыг баримталдаг, түүнийгээ аливаа “изм”-ээс ангид хэрэгжүүлэхийг хичээдэг, энэ утгаараа, үйлдвэрчний эвлэлтэй нягт холбоотой ажилладаг л улс төрийн хүчин болох”-ыг эргэн санавал түүний нэрэнд аливаа “изм”-ийн санааг ил, далд агуулсан  тодотгол  хийх нь оновчгүй, зохимжгүй, зөв бус байна.

 Үндэслэлтэй бүхэн л зохистой оршдогийг бодоод “хөдөлмөр” гэсэн үгийг өөрийн нэрэндээ зүүлт чимэг болгож буй одоо байгаа болон цаашид байх бүхий  л намууд нэгэн зөв нэрийн дор нэгдэх нь зохистой байх болов уу. Ингэж нэгдэх тэр нэгэн зөв нэрийг бид, магад, зүгээр л “Хөдөлмөрийн нам” гэж дуудаж болох. Намын нэр нь зөв бол түүний үйлс зөв байна гэдэгт итгэнэм.

Монголд хөдөлмөрийн нам зөвхөн ганцхан оршиж, үйлс нь                                                      мөнхөд зөв байх болтугай

  Улс төр судлаач Г.Батбаатар

Доктор, дэд профессор Ц.Лувсандорж

МАНАН ДУНД ДЭЛБЭЭСЭН ЦЭЦЭГ

                            "Үндэсний шуудан" сонингийн 2011 оны 8 дугаар сарын 30-ны өдрийн дугаар, "Өнөөдөр" сонингийн 2011 оны 9 дүгээр сарын 12-ны дугаарт хэвлэж олны хүртээл болгосон нийтлэлээ Уншигч Танд толиулж байна.

              

Сургууль нийгмийн тархи нь бол боловсрол, харин, түүний оюун нь юм. Иймд сургууль, боловсрол хүний тархи лугаа нэгэн адил байнга өөрчлөгдөж, шинэчлэгдэж байх жамтай ажээ. Нийгэмд шинэ шаардлага, хувь хүний амьдралд шинэ хэрэгцээ, сонирхолыг буй болгосон “ардчилсан” гэсэн тодотголтой хувьсгалт өөрчлөлтийн үзэл санаа, үндсэн зарчмын дагуу боловсрол, сургуулийг шинэчлэн өөрчлөх томоохон зорилт энэ талбарт ажиллагсдын өмнө тавигдаж, өнгөрсөн жилүүдэд эрчимжин хэрэгжиж ирлээ.

Өнгөрсөн он жилүүдэд хэрэгжиж ирсэн сургууль, боловсролын шинэчлэлийн мөн чанар нь хэт төлөвлөрлийг сааруулж, олон талт оролцоо, хяналтыг сайжруулах, боловсролын үйлчилгээг хүртэх боломжийг хүүхэд бүрд адил, тэгш олгох, сургуулийн орчинд хүүхдийн эрхийг хамгаалах, тэднийг хүндэтгэсэн хүмүүнлэг, нөхөрсөг харилцааг буй болгох, сургууль, боловсролын байгууллагын бие даасан байдлыг хангаж, түүнийг эдийн засгийн аргаар удирдах боломж нөхцлийг сайжруулах, багш, судлаачийн академик эрх чөлөө, бие даасан байдлыг ханган хүндэтгэх, боловсролын үйлчилгээний чанарын өсөлтийн тасралтгүй байдлыг хангах, сургуулийн бүтцийг дэлхийн нийтийн жишигт ойртуулахад оршиж байв. Энэхүү шинэчлэлийг хийсэн өнгөрсөн он жилүүдэд бидэнд олсон ололт цөөнгүй, бас алдсан алдаа багагүй. Олсон ололт маань бидний сэхээрэл, оюунлаг байдал, бүтээлч чадвар, хүнлэг сэтгэл, их зүтгэлийн үр, хамтач хөдөлмөрийн эерэг үр дүн бол алдсан алдаа маань, харин, судалгааг үл тоох нийгмийн хандлага,  судлаачийг үл хүндэтгэх нийгмийн араншин, увайгүй сэтгэл, залхуурах, бэлэнчлэх, хялбарчлах, хуулбарлах сэтгэлгээ болон аминч үзэл, бас, судалгааны үндэслэл муутай бодлого, шийдвэр, түүний бэлтгэлгүй, бүтэлгүй хэрэгжилт, мөн боловсон хүчний мэргэшсэн, мэргэжсэн байдлыг бус, харин тухайн бүлгийн ашиг, сонирхолд хэт хөтлөгдсөн оноогүй, бас зохиогүй томилгооны олиггүй үр дагавраас улбаатай.

Мэргэшил, мэргэжлийн хүчинд бус, харин, удирдлагын оноогүйн хамт зохиогүй томилгооны дүнд боловсролын салбар багагүй алдаж эндсэн өнгөрсөн жилүүдэд хүнээ чадваржуулж, улс, үндэстнээ хөгжүүлэх гэсэн бүтээн байгуулалт, бүтээлч санаачлага, бүтээлч үйлс, шилдэг, шинэ санааны ихэнхи нь мунхаглалын мананд төөрч бүдрэн, улмаар хумийн тоос мэт замхран үгүй болсон байхад, МОНГЕНИ л харин бадамлянха цэцэг адил хувь тавиланг туулж, хүмүн төрөлхтний эдүгээ цагийн соёл иргэншилд монгол сургуулийн дүр төрхийг илтгэн харуулсан монгол брэнд болтлоо цэцэглэн дэвжсээр буй нь гайхалтай, бас бахархахууштай. 

 “МОНГЕНИ”-ны энэхүү гайхам агаад бахархахууштай амжилтын үндэс нь ид шидийн хүчинд бус, харин эгэл монгол хүмүний шинжлэх ухаанч, холч сэтгэлгээнд; мөн түүний эх орон, улс үндэстнээ гэсэн гал халуун сэтгэл, бас мятаршгүй зүтгэлд; хамгаас чухал нь, мунхаглалын манан, авилгалын давалгаа дор харийн брэнд, харийн технологи ашиглан эх нутаг, элгэн түмнээсээ мөнгө хүүлэх бус, харин монгол ахуй, монгол соёл, монгол уламжлал, монгол ардын сургах ухааныг нэвт шингээсэн сургалтын ташуу хэмийн арга, сургалтын шинэ хэлбэр, үндэсний шинэ технологийг бүтээж, тэдгээрийг оновчтой хэрэглэсэнд оршмой.

 “Шаварт үндэслэж, усанд  ургаж тэмцэн, тэмцэж ургасаар нуурын мандалд хүрч гэрэл үзэн, баясан дэлбээлдэг” бадамлянхуа цэцэг лугаа адил хөгжин дэвжсээр байгаа “МОНГЕНИ”-ны амжилтын замналын амин сүнсийг түмэн олноо дэлгэн толиулахын учир болвоос, нэг талаас, эх нутаг, элгэн түмний залгамж холбоо, хойч үе болох монгол хүүхдийн төлөө сэтгэл, зүтгэл гаргаж, бэрхшээлийн өмнө шантаршгүй ажиллаж ирсэн жирийн нэгэн монгол хүний эрхэм ухаан, энгүй туршлага, их үйлсийг “монгол муухай, монгол хүн муу” мэт харагдаж буй энэ цаг дор сайны жишээ болгон харуулах, нөгөө талаас, монгол сургуулийн монгол менежментийн давуу тал, холч харааг танилцуулахад оршвой.

“МОНГЕНИ”-судлаачийн бүтээл, оюуны өмч

Өмч гэдэг олон янз. Анхнаас л нүдэнд харагдаж, гарт баригдавч, элэгдэж, дуусдаг хувь тавилантай материаллаг өмч гэж байхад эхлээд оюунд бууж, дараа нь оюуны бүтээл-төсөл болж, эцэст нь сүндэрлэн харагдаж, ундран баяждаг оюуны өмч гэж бас байна. Мунхаглалд манарсан өнгөрсөн он жилүүдэд энэ улсад материаллаг өмч илүү тахигдаж, харин оюуны хөдөлмөрийн үр-оюуны өмч үл тоогдож, үнэгүйдэв. Үүнийг тодруулахын тулд хоёр өөр улсад нэг сэдвийн дор өрнөсөн хоёр янзын ярилцлагыг доор товчлон сийрүүлье.

Австрали улсын ерөнхий сайдаар олон жил ажилласан нэгэн хүн хэвлэлийн бага хурлын нээлтэнд дээр “Амьдрал амаргүй, Тийм биш гэж үү” (Life is not easy, Isn’t it so?) хэмээн хэлээд “Энэ үг өнөөдрөөс эхлэн миний оюуны өмч болсныг Та бүхэн гэрчилж байна” хэмээн хошигносон байдаг. Энд эрхэм ерөнхий сайд асан “Хүний оюунаас гарсан үг, өгүүлбэр бүхэн оюуны бүтээл, оюуны өмч” болохыг хошигносон хэлбэрээр онцлон тэмдэглэжээ.

Хэдэн жилийн өмнө монгол залуус Улаанбаатар хотод үйл ажиллагаа явуулдаг хятад зоогийн газрын хаалгыг сүхдэж танхайрсан нэгэн тусгүй хэрэг гарч байсны уншигч авхай Та магад санаж байгаа буй заа. Тэр үед Монгол Улсын Их Хурлын нэгэн гишүүн, сайд “Энэ ноцтой хэрэг. Учир нь, энэ үйлдэл хүний хувийн өмчид халдаж байна. Хувийн өмч Үндсэн Хуулиар хамгаалагдсан” гээд л их л сүржигнэж байж билээ. Энд их хурлын гишүүн маань тус зоогийн газрын оюуны өмчийн тухай онцгойлон ер дурдсангүй тул тэрээр магад материаллаг өмч, тодруулбал, хаалга, ширээний талаар л санаагаа  илүү ихээр зовоож байж мэдэх юм.

Өгөөгүйг авах нь хулгайчийн зан, хөлс дуслуулахгүйгээр орлого олж, хөрөнгө босгож, өмчтэй болох нь авилгалчийн араншин юм. Хулгай ч зан, авилгалч араншинг зайлуулахын үндсийн үндэс нь болох “ариун цагаан хөдөлмөр”-шударга хөдөлмөр, тэр тусмаа, оюуны хөдөлмөр, оюуны өмч гэж байдаггүй юм шиг л, байлаа ч үнэгүй юм шиг болгосон мунхаглалд манарсан өнгөрсөн он жилүүдэд МОНГЕНИ, харин,  судлаач хүн өмчтэй, оюуны өмч хүчтэйн нэгэн баталгаа, нотолгоо болж сүндэрлэв.

Нүдэнд харсныг оюунд хардаг бус, харин оюунд харсныг нүдэнд хардаг гэдэг. Судлаач хүн аливаа шинэ зүйлийг оюундаа анхлан буулгахад мунхаглалын бус, харин ном, эрдмийн талбарт их хөлс урсгаж, их зүтгэл, мятаршгүй сэтгэл гаргадаг жамтай. “МОНГЕНИ” бол Нүрзэдийн Лхагваа  хэмээх энэ эгэл-эрхэм монгол судлаачийн тийм их сэтгэлийн үр, тийм их зүтгэлийн дүн, олон жилийн оюуны тийм ажлынх нь шим, сувд нь юм. “МОНГЕНИ”-ны өнөөгийн дүр төрх, ирээдүйн дүр зураг нь эхлээд судлаачийн оюунд бууж, дараа нь төсөл-цаас болж, эцэст нь түмэнд харагдахуйц, бас заримд шүүмжлэгдэхүйц, хамгийн хошин нь, мунхагт атаархахуйц бүтээн байгуулалт болжээ. Өмчийг дээдийн дээдээр дээдэлж, түүнд дурлаж буй энэ цагийн өнгөөр хэлбэл, МОНГЕНИ бол монгол судлаачийн оюуны бүтээл, оюуны өмч нь юм. Энэ өмч түүний өмч болохыг ч албан ёсоор баталгаажуулж мөн өгчээ. Иймд энэ эгэл эрхэм Монгол Улсын Үндсэн хуулиар хамгаалагдах “МОНГЕНИ” гэсэн элэгдэж дуусдаг бус, харин, ундран баяждаг оюуны өмч-хүчтэй өмчтэй ажээ.

Эрхэм судлаачийн оюуны бүтээл, оюуны өмч нь болох МОНГЕНИ бусдаас ялгаран оршихуйн шинжлэх ухааны үндэс, арга билгийн хүч нь нэг талаас, судлах агуулгыг онож сонгох ташуу хэмийн шинэ арга, технологи, нөгөө талаас, хүүхэд бүрийн баруун болон зүүн тархины хөгжлийг зэрэг, жигд хангахад чиглэсэн сургалтын шинэ хэлбэр, шинэ технологид оршдог.

“МОНГЕНИ”-ны шинэ технологи, шинэлэг итгэл үнэмшил

Суралцагчдад юуг, яаж сургах вэ гэдэг сургах зүйн үндсэн асуудал юм. Хөлөг бүр адилгүйн нэгэн адил хүүхэд бүр адилгүй тул “бөөн хүн” - хэмээх нэг бүлэгт яг таарч нийцсэн судлах агуулга, сургах арга гэж байж болохгүйн нэгэнт илт. “Анги” хүн эсвэл “Бүлэг” хүн гэж байхгүй тул анги танхим болон хуйрангийн зохион байгуулалтай сургалт бол үнэндээ, бодит хувь хүнд зориулагдаагүй байдаг. Энэ нь, уг чанараараа, боловсролын салбарын нэгэн худал, хуурмаг бөгөөд өдий хүртэл үнэн мэт амь бөхтэй оршсоор байгаа түүний бодит нэгэн “гажиг” билээ. Энэхүү гажгийг арилгахын үндсийн үндэс нь “хүүхэд бүр ялгаатай, бас төрмөл авьяастай” гэдгийг хүндэтгэн үзэж, хичээл, сургалтын технологи, багш, суралцагчийн харилцааг өөрчлөх явдал юм. Ийм өөрчлөлтийг өдий хүртэл хийхгүй, хуйрангийн аргаар сургалтаа явуулсаар, чанарыг сайжруулах тухай лоозогнон ярьсаар, харийн технологи, харийн брэнд нэрэнд шүтэн биширсээр, түүнийг өнгөлөн хуулсаар мунхаглан л суух энэ цаг зуур МОНГЕНИ, харин,  монгол ахуй, монгол соёлоос ургасан агуулга сонгох “ташуу хэм”-ийн арга, технологи, хүүхэд бүрийг зэрэг, жигд хөгжүүлэх сургалтын шинэ хэлбэр, шинэ технологийг бүтээж, гайхам амжилт олсон байх юм.

Судлах агуулгыг сонгох сургалтын ташуу хэмийн шинэ технологи, аргачлалын мөн чанарыг “Хүүхдийн танин мэдэхүйн чадавхи тэлэхийн хэрээр судлах агуулгыг хэмжээг төрмөл авьяасынх чиглэлийн дагуу, босоо биш, харин, ташуу хэмээр гүнзгийрүүлнэ” гэсэн нэгэн зарчмаар, маш энгийнчлэн, тайлбарлаж болно. “Хүүхэд бүр ялгаатай төдийгүй энэ хорвоод “хоолоо олж идэх” өөрийн онцгой авьяастай төрдөг. Хүүхдийн энэхүү төрмөл, онцгой авьяасыг аль болох эртнээс шинжин таньж, авьяасынх нь чиглэлийн дагуу ташуу хэмт агуулгыг судлуулах замаар хүүхэд бүрийг амьдралд сайн бэлтгэж, зөв иргэн болгож болно. Иймд МОНГЕНИ “Өнөөдрийн хүүхэд бүр ирээдүйн суут ухаантан” гэдэгт итгэдэг. 

Хүүхэд бүрийг зэрэг, жигд хөгжүүлэх сургалтын шинэ хэлбэр зэрэгцүүлсэн сургалтын технологийн мөн чанар нь хүүхэд бүрийн ялгаатай байдлыг харгалзан хүндэтгэж, түүний төрмөл авьяасыг эртнээс таньж, онож чиглүүлэх, улмаар авьяасын чиглэлийн дагуу ташуу хэмт агуулгаар төрөлжсөн болон зэрэгцсэн сургалтыг зохион байгуулах замаар хүүхдийн баруун болон зүүн тархины хөгжлийг зэрэг, жигд хангахад оршдог. Хүүхэд бүрийг зэрэг, жигд хөгжүүлэх зэрэгцсэн, төрөлжсөн сургалтанд гурван настай балчраас эхлэн гучин настан хүртэл хамрагдаж болох тул МОНГЕНИ ийм сургалтыг зохион байгуулах монгени цэцэрлэг, монгени бага, дунд, ахлах сургууль, монгени мэргэжлийн сургууль, монгени их сургуультай байх юм. МОНГЕНИ их сургуульд 3 настай балчир элсэж, МОНГЕНИ цэцэрлэгт авьяасаа таньж амжаагүй яваа 30 настан сурч ч болох юм. Иймд МОНГЕНИ “Хүн хэзээ ч суралцаж болно, гагцхүү, харин, авьяасаа л эрт таних хэрэгтэй” гэдэгт итгэдэг. 

МОНГЕНИ үнэлгээ, Нөхдийн үнэлэмж

Шинжлэх ухаанч шинэ зарчимд тулгуурласан шинэлэг итгэл, үнэмшлээр МОНГЕНИ 20 жилийн турш ажиллаж олон мянган хүүхдийн авьяасыг эртнээс оношлон таньж, түүнд ташуу хэмт агуулгыг зэрэгцсэн, төрөлжсөн сургалтаар өгөх замаар сурагч бүрийг “ирээдүйн ажил, мэргэжил нь түүнд зовлон бус, харин  баяр цэнгэл нь байх” замд хөтөлсөн гавьяатай. МОНГЕНИ-ийн энэхүү гавьяа, амжилтыг өнөөгийн боловсролын байгууллагын үнэлгээний түгээмэл нэгэн шалгуур болсон “уралдаанд тэмцээнд түрүүлсэн мядальт хүүхдийн тоо”, аль эсвэл, “төрийн одонт болон элдэв шагналтан багшийн тоо”-зэрэг үзүүлэлтээр хэмжин үзэж болох хэдий  ч энэ нь түүний амжилтын уг чанарыг бүрэн илэрхийлж үл чадна. Учир нь, МОНГЕНИ өөрийнхөө ажлын чанарыг сурагчийнхаа зөвхөн энэ цагийн амжилтаар бус, харин  төгсөгчийнхээ бодит ажил, амьдралын чанар чансаагаар шинжин үнэлдэг.  

Эрдэм ном гэдэг дуусдаг бус, харин ундардаг баялаг юм. Энэ л жишгээр МОНГЕНИ боловсролын гүн ухаанд нэмэрлэсэн шинэлэг итгэл үнэмшил, боловсрол судлалын ухаан, сургах зүйд оруулсан сургалтын шинэ тенхологийг бүтээлчээр хэрэглэх явцад хуримтлуулсан өөрийн туршлага, ололт, амжилтыг дотоод, гадаадын мэргэжил нэгт нөхөдтэйгээ харамгүй хуваалцаж иржээ. Өнгөрсөн 20 жилд нийслэлийн төдийгүй ихэнх аймаг, сумдын багш нарын төлөөлөл МОНГЕНИ-д зочилж түүний туршлагатай танилцав. Мөн боловсрол, удирдлагын чиглэлээр суралцаж буй гадаад, дотоодын олон арван магистрант, докторантууд МОНГЕНИ-ийг ихэд сонирхон судалжээ. Цаашилбал, гадаад улсын их, дээд сургууль, судалгааны байгууллага, тухайлбал, Нэгдсэн Үндэсний Байгууллагын Боловсрол, Соёл, Шинжлэх ухааны байгууллага, Японы Улсын Төвийн их сургууль, Азийн их сургууль, Ханбатын их сургууль, Солонгос улсын ерөнхий боловсролын хэд хэдэн ахлах сургууль МОНГЕНИ-ны шинжлэх ухаанч чанар, шинэ технологи, шинэлэг итгэл үнэмшлийг шинжлэн судалж, хамтран ажиллаж байна. Энэ бүхэн нь МОНГЕНИ гадаад, дотоодын мэргэжил нэгт нөхдөдөө багагүй танигдаж, бас тоогдож, магадгүй, өндөр үнэлэгдэж буй нэгэн баримт болгох буй зээ. Мэргэжлийн хүнд, нийгэм дэхь ашиг сонирхлын ямар нэг бүлгүүдийн бус, харин, гагцхүү,  мэргэжил нэг нөхдийн үнэлгээ (peer assessment) л  хамгийн үнэн, бас хамгийн нандинд нь байдаг. МОНГЕНИ-д ийм нандин, эрхэм үнэлэмж бий.

Нүрзэдийн Лхагваа судлаачийн их сэтгэлийн үр, их зүтгэлийн дүн, олон жилийн оюуны их ажлынх нь шим, сувд нь болсон МОНГЕНИ агуулга сонгох сургалтын ташуу хэмийн арга, сургалтын шинэ хэлбэрүүд, сургалтын шинэ технологиороо; бас  “Өнөөдрийн хүүхэд бүр ирээдүйн суут ухаантан”, “Хүн хэзээ ч суралцаж болно, гагцхүү, харин, авьяасаа л эрт таних хэрэгтэй” гэдэг гүн ухаанаараа; Өөрийнхөө ажлын чанарыг сурагчийнхаа зөвхөн энэ цагийн амжилтаар бус, харин  төгсөгчийнхээ бодит ажил, амьдралын чанар чансаагаар шинжин үнэлдэгээрээ; хамгийн гол нь, мэргэжил нэг нөхдийн эрхэм, нандин үнэлэмжийн хүндэт эзэн болсноороо; мөн мунхаглалын манан дундуур бадамлянхуа цэцэг лугаа адил шантаршгүй хувь хувиланг туулж, хөгжиж, дэвжиж чадснаараа бусдаасаа “дэлбээсэн цэцэг” мэт тодоос тод ялгаран харагдана. Ийнхүү МОНГЕНИ монгол сургуулийн өнгө төрх-үндэсний брэнд болж оршсоор, дэвжсээр.                                

 Хөх-Булаг Овогт Цогдовын Лувсандорж

 Туслах овогт Цэдэн-ишийн Мөнхжаргал

“ Эх хэл, Их соёл,Үндэсний боловсрол” хөдөлгөөн  Утас:95675629